Upoznajte Cincare: Sveobuhvatna istorija, jezik, kultura i živo nasleđe balkanskih Aromuna

1. Etnogeneza i poreklo: Balkanski latinitet

Cincari (u nauci poznati kao Aromuni ili Armãnj / Rrãmãnj) predstavljaju jednu od najstarijih autohtonih etno-lingvističkih zajednica na Balkanskom poluostrvu. Njihovo poreklo je neposredan rezultat viševekovnog procesa romanizacije autohtonog paleobalkanskog stanovništva (Ilira, Tračana, Pelazga, Dardanaca i antičkih Makedonaca) pod vlašću Rimskog carstva, u periodu između 2. veka pre nove ere i 6. veka nove ere.

Ključnu ulogu u etnogenezi Cincara imala je drevna Via Egnatia — magistralni rimski vojni i trgovački drum koji je povezivao jadranske luke Dirahijum (Drač) i Apoloniju preko Ohrida, Bitolja i Soluna sve do Konstantinopolja. Duž ove saobraćajnice, kao i u planinskim masivima Pinda, Olimpa, Gramosa i Rodopa, rimski garnizoni, veterani legija i kolonisti stupali su u višegeneracijski suživot sa domaćim brđanima. Stanovništvo je usvojilo vulgarni latinski jezik (latinitas), prilagodivši ga specifičnim fonetskim navikama autohtonog supstrata.

Nakon raspada Zapadnog rimskog carstva i dolaska slovenskih plemena na Balkan u 6. i 7. veku, romanofono stanovništvo južno od Dunava nije nestalo, već se povuklo u visoke i teško pristupačne planinske masive Pinda i Epira. Tu su vekovima razvijali specifičnu simbiozu transhumantnog stočarstva (sezonskog kretanja sa stadima) i karavanskog transporta, delujući kao vitalni posrednici u razmeni dobara između primorja i zaleđa.

2. Nazivi i identiteti: Samonaziv 'Armãnj' i egzonim 'Cincari'

Jedna od najčešćih nedoumica u javnosti vezana je za mnoštvo različitih naziva koji su se tokom vekova koristili za ovaj narod:

A. Samonaziv (Endonim): Armãnj / Rrãmãnj

Izvorni naziv kojim pripadnici ove zajednice sami sebe oslovljavaju na sopstvenom jeziku jeste Armãn (jednina) ili Armãnj (množina), dok se u pojedinim dijalektima (posebno kod Farsherota u Albaniji) javlja oblik Rrãmãn. Ovaj naziv potiče direktno od latinske reči Romanus (Rimljanin, rimski građanin) i svedoči o neprekinutoj istorijskoj svesti o rimskom poreklu i civilizacijskom nasleđu.

B. Građanski i slovenski naziv: Cincari

Termin Cincari predstavlja slovenski egzonim koji je bio u opštoj, izuzetno uglednoj i dostojanstvenoj upotrebi u Srbiji, Vojvodini, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Austrijskom carstvu tokom 18, 19. i 20. veka. Nastanak ovog naziva lingvisti vezuju za specifičan izgovor glasa c (odnosno ts) umesto č u aromunskom jeziku. Naročito je upečatljiv izgovor latinskog broja pet (lat. quinque), koji na aromunskom glasi tsintsi (c-in-c), za razliku od rumunskog cinci (č-in-č).

U srpskoj građanskoj tradiciji naziv „Cincar” nikada nije imao pežorativan karakter, već je bio sinonim za poštenog, otmenog, radnog i mudrog trgovca, bankara, lekara ili uglednog dobrotvora.

C. Ostali istorijski eksonimi

• Vlasi (Vlachs / Wallachians): Široki germansko-slovenski termin koji je označavao sve narode koji govore romanske jezike (potiče od starogermanskog Walh). Vizantijski izvori su ih nazivali Blakhoi.
• Kucovlasi (Koutsovlachs): Grčki naziv (bukvalno „šepavi Vlasi”), korišćen u vizantijskim i modernim grčkim spisima kako bi se razlikovali južnobalkanski Aromuni od severnih Dačkih Vlaha (Rumuna).
• Farsheroti (Fărșeroți): Ogranak aromunskog naroda poreklom iz oblasti Frashëri u južnoj Albaniji, poznat po specifičnom govoru i pastoralnoj tradiciji.
• Karaguni: Stanovnici nizijskih krajeva Akarnanije i Etolije (od turskog kara-gjun — crni gunj/ogrtač).

3. Suštinsko razgraničenje: Cincari, Rumuni i Vlasi istočne Srbije

Zbog deljenja latinskog lingvističkog korena i istorijske upotrebe termina „Vlah”, u javnosti i laičkim krugovima često dolazi do nedopustivog brkanja Cincara sa Rumunima ili sa savremenim Vlasima istočne Srbije (Timočkim Vlasima). Naučna lingvistika i istorija ovde postavljaju kristalno jasnu granicu:

Parametar	Cincari (Aromuni)	Vlasi istočne Srbije	Rumuni (Dako-rumuni)
Samonaziv	Armãnj / Rrãmãnj	Rumînj / Vlasi	Români
Jezik	Aromunski jezik (poseban jezik južnobalkanske grane)	Dijalekti dako-rumunskog (bănățean i oltean)	Standardni rumunski jezik
Istorijska matica	Pind, Epir, Tesalija, Gramos, Pelagonija (Makedonija)	Karpatsko-balkanski luk, Timočka Krajina, Homolje	Vlaška, Moldavija, Transilvanija (severno od Dunava)
Istorijska zanimanja	Karavanska trgovina, bankarstvo, zlatarstvo, apotekarstvo	Rudarstvo, poljoprivreda, stočarstvo	Poljoprivreda, formiranje nacionalne države
Urbana integracija	Tvorci građanske klase u Beogradu, Zemunu, Beču, Trstu	Ruralne zajednice istočne Srbije	Urbana i ruralna struktura Rumunije

Stav lingvistike: Aromunski (cincarski) jezik se odvojio od zajedničkog proto-rumunskog (balkansko-romanskog) prajezika još u periodu između 6. i 9. veka, pre nego što su nastali kontakti sa mađarskim i pre formiranja srednjovekovnih kneževina severno od Dunava. Aromunski je samostalan jezik sa specifičnim balkanskim supstratom i dubokim grčkim i osmanskim leksičkim slojevima.

4. Jezik, fonetika i pismenost

Aromunski jezik je fascinantan lingvistički fenomen. Dok su zapadni romanski jezici (francuski, španski, italijanski) bili izloženi specifičnim germanskim uticajima, aromunski je sačuvao arhaične oblike klasičnog latinskog, ali je istovremeno ušao u najuži krug Balkanskog jezičkog saveza (Balkan Sprachbund), deleći strukturne osobine sa srpskim, grčkim i albanskim jezikom (npr. postpozitivni član, gubljenje infinitiva i zamena konstrukcijom sa veznikom 'da', fuzija genitiva i dativa).

Fonetika i alfabet

Jezik poseduje specifične vokale poput ã (poluglasnik sličan muklom 'e' ili 'schwa') i suglasnike ț (c), ș (š), lj i nj. Kroz istoriju je pisan trima različitim alfabetima:

1. Grčki alfabet: Korišćen od 17. do 19. veka u crkvenim knjigama, natpisima na ikonostasima i trgovačkim tefterima Moskopolja i Pinda;
2. Ćirilica: Korišćena u trgovačkoj prepisci cincarskih trgovaca u Kneževini Srbiji i Habzburškoj monarhiji;
3. Latinica: Standardizovana na međunarodnom simpozijumu lingvista u Manhajmu (1988) i prihvaćena od strane većine savremenih aromunskih društava.

Danas je aromunski jezik klasifikovan od strane UNESCO-a kao ozbiljno ugrožen jezik (Severely Endangered Language). Godine 1997. Parlamentarna skupština Saveta Evrope usvojila je istorijsku Preporuku 1333 kojom se pozivaju sve balkanske države da omoguće nastavu, radio-emisije i očuvanje ovog dragocenog jezika evropske civilizacije.

5. Istorijska hronologija kroz sedam epoha

6. Uspon i pad Moskopolja (1700–1788)

U istoriji Cincara, Moskopolje (Voskopojë) zauzima mitsko mesto — ono je njihova izgubljena prestonica, simbol urbanog trijumfa, prosvetiteljstva i tragičnog udesa. Smešteno na planinskoj visoravni na 1.200 metara visine, ovo naselje je tokom 18. veka doživelo nezapamćen ekonomski i kulturni procvat.

U periodu kada su Beograd i Atina bile male osmanske palanke sa nekoliko hiljada žitelja, Moskopolje je imalo između 40.000 i 60.000 stanovnika. Grad je bio popločan belom kaldrmom, imao je uličnu rasvetu, vodovodni sistem sa olovnim cevima, bolnice i sirotišta koja su se izdržavala iz trgovačkih fondova.

Prosvetiteljstvo pre evropskog prosvetiteljstva

• Nova akademija (1744): Na njoj su se pored klasičnog grčkog i latinskog predavali Dekart, Njutn, Lajbnic, matematika i filozofija. Predavači su bili vodeći intelektualci tog doba: Teodor Kavalioti, Sevastos Kaminatis i Danilo Moskopoljac.
• Štamparija (1731): Osnovao ju je jeromonah Grigorije uz pomoć donacija moskopoljskih trgovaca iz Venecije. Bila je to prva štamparija na Balkanu izvan Istanbula, koja je štampala knjige, crkvene spise i leksikone.
• Četvorojezični rečnik Danila Moskopoljca (1794): *Tetraglosson* — pionirski komparativni rečnik koji je upoređivao grčki, aromunski, bugarski (slovenski) i albanski jezik, sa ciljem međusobnog razumevanja balkanskih naroda.

Kraj je bio tragičan: bogatstvo grada privuklo je pljačkaške pohode osmanskih feudalaca. U tri talasa (1769, 1788. i konačno 1821), grad je spaljen do temelja, biblioteke uništene, a stanovništvo raseljeno. Danas o toj slavi svedoči tek pet sačuvanih kamenih bazilika oslikanih neprocenjivim freskama.

7. Velike seobe i naseljavanje Podunavlja

Razaranje Moskopolja pokrenulo je tektonska pomeranja stanovništva. Cincarske porodice nisu bežale nasumično — kretale su se duž proverenih karavanskih trasa gde su već postojale njihove trgovačke ispostave:

1. Prvi pojas zaustavljanja: Planinska naselja Pelagonije — **Kruševo**, **Bitolj**, **Ohrid**, **Magarevo**, **Malovište**, **Trnovo** i **Nižepolje**. Ovi gradovi postaju nova kulturna uporišta.
2. Prelazak na sever (Podunavlje i Panonija): Trgovačke porodice prelaze u Habzburšku monarhiju i Kneževinu Srbiju. Naseljavaju se u Beogradu, Zemunu, Pančevu, Novom Sadu, Smederevu, Požarevcu, Vršcu, Temišvaru, Pešti i Beču.
3. Primorski krak: Selidba prema Jadranskom moru — formiranje moćne trgovačke elite u **Trstu**, Dubrovniku i Veneciji.

8. Cincari u Srbiji i Beogradu: Graditelji građanskog društva

U istoriji srpskog naroda i države, malo koja zajednica je ostavila tako dubok, blagotvoran i trajan trag kao Cincari. Kao što je dokazao akademik Dušan J. Popović u svom remek-delu O Cincarima (1937), moderna srpska građanska klasa, bankarstvo, apotekarstvo i urbanitet nastali su organskim stapanjem doseljenih Cincara sa domaćim srpskim stanovništvom.

Cincari su u Srbiju 19. veka uneli ono što je osiromašenoj ustaničkoj zemlji najviše nedostajalo: finansijski kapital, međunarodno trgovačko iskustvo, poznavanje stranih jezika i osećaj za institucije.

Ključni stubovi doprinosa:

• Utemeljenje Narodne banke i bankarstva: Jovan Kumanudi, porodica Antula i Cincar-Jankovići bili su ključni akcionari i osnivači prvih finansijskih zavoda.
• Apotekarstvo i medicina: Prve moderne apoteke u Beogradu i unutrašnjosti Srbije otvorili su Cincari, donoseći lekove i medicinsku literaturu iz Beča i Lajpciga.
• Zanatski esnafi: Voskarski, sapundžijski, terzijski (krojački) i kujundžijski esnafi u Beogradu bili su decenijama pod vođstvom cincarskih majstora.
• Kafane kao centri političkog života: Čuvene beogradske kafane — u kojima su se sklapali poslovi, osnivale političke stranke i pisale novine — bile su u vlasništvu cincarskih porodica.

9. Evropska dijaspora: Beč, Budimpešta i Trst

Izvan balkanskog prostora, cincarska dijaspora je u 18. i 19. veku igrala prvoklasnu ulogu u ekonomskom i kulturnom životu Srednje Evrope:

A. Beč: Centar visokih finansija

U bečkoj četvrti oko Fleischmarkta (Griechengasse), cincarski trgovci su izgradili moćnu koloniju. Dve porodice su ostavile neizbrisiv trag u istoriji Habzburškog carstva:

• Baron Georgios i Simon Sina: Finansirali su izgradnju železničkih pruga, parobrodskih linija na Dunavu, podigli zgradu Atinske akademije i uložili milione u bečki univerzitet.
• Nikolaus Dumba: Bio je mecena Franca Šuberta i Johana Štrausa (u njegovoj palati je prvi put izveden valcer *Na lepom plavom Dunavu*) i glavni donator za podizanje čuvenog bečkog **Muzikferajna (Musikverein)**.

B. Budimpešta: Spajanje obala Dunava

Simon Sina je bio glavni finansijer i pokretač izgradnje **Lančanog mosta (Széchenyi lánchíd)** u Budimpešti — prvog stalnog mosta koji je spojio Budim i Peštu, što je bio temelj nastanka moderne mađarske prestonice.

C. Trst: Carska pomorska kapija

U Trstu su cincarske porodice podigle velelepne palate duž Kanala Grande, osnovale prva moderna pomorska osiguravajuća društva i posedovale trgovačke flote koje su plovile Sredozemljem i Atlantikom.

10. Trgovački moral, 'Besa' i esnafski sistem

U vremenima kada na Balkanu nisu postojali moderni privredni sudovi, ugovori, menice ili policijska zaštita tovara, privreda je funkcionisala na jednom jedinom temelju: nepokolebljivom trgovačkom moralu.

Za Cincare je pojam date reči — Besa (ili cincarska vera) — predstavljao apsolutnu svetinju. Trgovac koji bi jednom prekršio zadatu reč, odbio da isplati dug ili zakinuo na vagi, bio bi automatski izbačen iz esnafa, što je značilo potpunu moralnu, poslovnu i društvenu smrt. Trgovci su slali tovare vredne hiljade dukata iz Beograda u Solun na osnovu običnog usmenog dogovora ili kratkog pisma overenog pečatnim voskom.

„Dug se mora vratiti i po cenu sopstvenog života, jer dug ne umire sa čovekom — on ostaje kao sramota porodici. Ali reč data u mraku vredi kao ugovor potpisan pred carem.” — Stara cincarska poslovica.

11. Materijalna kultura, arhitektura i filigran

Materijalna kultura Cincara svedoči o spoju mediteranske prefinjenosti i planinske izdržljivosti:

A. Kamena i čatmarska arhitektura

Naselja poput Kruševa, Moskopolja, Mecova i Malovišta stvorila su prepoznatljiv stil gradnje: visoke kamene baze prilagođene strmom terenu, na koje se oslanja lakša drvena konstrukcija sa prepustima (erkerima). Enterijeri su bili bogato opremljeni drvorezbarskim tavanicama, ugrađenim ormarima (*musandre*) i kaminima sa reljefima.

B. Kujundžijski zanat i srebrni filigran

Cincarski majstori iz Neveske i Janjine bili su nenadmašni u tehnici filigrana. Izrađivali su **pafte** (raskošne dvodelne srebrne kopče za ženske pojaseve), filigranske narukvice, naušnice, ali i liturgijsko posuđe, okove za jevanđelja i srebrne futrole za sablje i kubure.

12. Porodični život, običaji i veroispovest

Cincari su tradicionalno pravoslavne veroispovesti. Bili su među najrevnosnijim graditeljima i ktitorima pravoslavnih crkava i manastira na celom Balkanu. Posebno su poštovali Svetu Petku (Paraskeva), Svetog Nikolu (zaštitnika moreplovaca i trgovaca) i Presvetu Bogorodicu.

U porodičnom životu vladala je duboka patrijarhalna disciplina, ali uz ogromno uvažavanje uloge žene. Dok su muškarci mesecima boravili na karavanskim putovanjima ili u dalekim trgovačkim radnjama u Beču i Trstu, majka (matrijarh) je vodila kompletno domaćinstvo, raspolagala finansijama, brinula o vaspitanju dece i prenošenju jezika.

13. Znamenite ličnosti cincarskog porekla

Broj velikana koji su po muškoj ili ženskoj liniji imali cincarsko poreklo impresivan je u svim oblastima kulture, nauke, politike i vojske na Balkanu:

• Kapetan Miša Anastasijević (1803–1885) — Najveći srpski veletrgovac, brodovlasnik i dobrotvor koji je Beogradu darovao Kapetan-Mišino zdanje.
• Jovan Sterija Popović (1806–1856) — Otac srpske drame, pisac *Tvrdice (Kir Janje)*, ministar prosvete i osnivač SANU i Narodnog muzeja.
• Branislav Nušić (Alkibijad Nuša, 1864–1938) — Najveći srpski komediograf, pisac, novinar i diplomata.
• Dr Lazar Paču (1855–1915) — Tvorac zlatnog srpskog dinara, legendarni ministar finansija Kraljevine Srbije.
• Dr Konstantin Kumanudi (1874–1962) — Gradonačelnik Beograda, ministar finansija i predsednik Narodne skupštine.
• Dr Marko T. Leko (1853–1932) — Rektor Velike škole, osnivač modernog hemijskog laboratorija i predsednik Crvenog krsta Srbije.
• Janaki i Milton Manaki — Prvi filmski snimatelji na Balkanu, pioniri kinematografije iz Avdele i Bitolja.
• Pitu Guli (1865–1903) — Herojski vojvoda Ilindanskog ustanka i odbrane Kruševske republike.
• Baron Georgios i Simon Sina — Finansijeri Lančanog mosta u Budimpešti i Atinske akademije.
• Nikolaus Dumba (1830–1900) — Carski zadužbinar, mecena Štrausa i Šuberta, graditelj bečkog Musikvereina.
• Jorgos Averof (1815–1899) — Rođen u Mecovu, obnovitelj Panatinaiko stadiona za Olimpijske igre 1896.
• Taško Načić (1934–1993) — Veliki jugoslovenski i srpski glumac (pozorište Atelje 212, filmovi *Davitelj protiv davitelja*, *Ko to tamo peva*).

14. Savremeni status i očuvanje baštine

Danas Cincari žive kao priznate nacionalne manjine ili autohtone zajednice u Severnoj Makedoniji, Albaniji, Rumuniji, Grčkoj i Srbiji. Zbog viševekovnog procesa asimilacije, sklapanja mešovitih brakova i prihvatanja većinskih jezika, njihov ukupan broj danas je znatno manji nego u 18. veku, ali svest o poreklu doživljava pravi kulturni preporod.

U Beogradu od 1991. godine aktivno deluje Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina”, koje izdaje zbornike radova, organizuje časove jezika i čuva bogatu arhivsku građu. Slična društva deluju u Skoplju, Bitolju, Kruševu, Tirani, Korči, Bukureštu, Konstanci, kao i u SAD (čuveno udruženje Society Farsharotu osnovano još 1903. godine).

15. Česta pitanja i odgovori (FAQ)

16. Veliki terminološki pojmovnik

17. Arhivski izvori i literatura