Kako istraživati poreklo bez brzih zaključaka na osnovu prezimena

1. Uvod: Zamke i iluzije u istraživanju prezimena

Jedna od najčešćih i najopasnijih grešaka u porodičnim istraživanjima na Balkanu jeste brzopleto donošenje zaključaka na osnovu spoljašnjeg zvučanja ili sufiksa prezimena. Često se u javnosti mogu čuti tvrdnje poput: „Naše prezime se završava na -ić, dakle oduvek smo bili iz Šumadije”, ili obrnuto: „Prezime nam se završava na -u ili -a, sigurno smo cincarskog porekla”.

Istorijska stvarnost je neuporedivo složenija. U procesu formiranja modernih prezimena tokom 18, 19. i 20. veka delovali su snažni administrativni, jezički, politički i socijalni mehanizmi. Kod Cincara, kao izrazito mobilnog i prilagodljivog naroda, promena prezimena bila je redovna pojava: jedno te isto porodično stablo moglo se u dokumentima različitih država beležiti pod tri ili četiri potpuno različita oblika.

Ovaj vodič objašnjava mehanizme promene prezimena i pruža rigoroznu metodologiju za proveru porodičnog porekla bez zabluda.

2. Tipologija cincarskih prezimena i jezički slojevi

Da bismo razumeli poreklo prezimena, moramo poznavati četiri osnovna modela njihovog nastanka kod Aromuna:

1. Patronimici (po imenu oca ili dede): - Nastajala dodavanjem romanskih ili grčkih oblika: Kosta > Kostadin, Nikola > Nikolau, Sterija > Steriopulos, Dika > Dikof; - Dolaskom u Srbiju ili Ugarsku, ovim imenima automatski je dodavan slovenski patronimički sufiks -ić: Sterija > Sterijević / Popović, Mita > Mitić, Kosta > Kostić, Dimitrije > Dimitrijević; 2. Zanatska i esnafska prezimena: - Nastala prema zanimanju rodonačelnika: Kujundžić (zlatar), Terzić (krojač), Sarafijan / Sarafov (menjač novca), Bojadžić (bojadžija vune), Kiridžić (karavanski prevoznik); 3. Toponimijska prezimena (po mestu porekla): - Svedočila o zavičaju: Moskopoljac, Kruševac, Samarinac, Janjić (iz Janjine), Bitoljanin; 4. Opisna prezimena (nadimci i osobine): - Izvedena iz aromunskih reči za fizičke ili karakterne crte: Kiki (od chică — čuperak, perčin), Šoštarić (od shoštar — obućar), Čolak (onaj koji ima povređenu ruku), Leko (od Aleksandar ili lecu — mali), Paču (od aromunskog imena ili nadimka Paciu — miran, staložen).

3. Administrativna srbizacija: Zakoni o prezimenima u Kneževini Srbiji

Ključni istorijski momenat za stabilizaciju prezimena u Srbiji nastupio je 1851. godine, kada je knez Aleksandar Karađorđević doneo čuvenu Uredbu o nepromenljivosti prezimena:

• Do tada je u Srbiji vladala praksa da sin uzima očevo lično ime kao svoje prezime (npr. ako se otac zvao Jovan, sin je bio Jovanović; unuk od Petra postajao je Petrović);
• Uredbom iz 1851. naređeno je da svaka porodica mora izabrati jedno stalno prezime sa nastavkom -ić ili -ović, koje će se prenositi na sve buduće generacije;
• Cincarski trgovci koji su se doseljavali u Beograd, Smederevo, Šabac ili Kragujevac masovno su prilagođavali svoja izvorna prezimena srpskim jezičkim normama kako bi olakšali poslovanje i izbegli administrativne prepreke:

- Nusha je postalo Nušić; - Spirta je u nekim granama postalo Spirtić; - Kumanudi je često ostajalo u izvornom obliku zbog međunarodnog ugleda, ali su mlađi članovi beleženi i kao Kumanudić; - Zisi je postalo Zisović; - Joan je postalo Jovanović.

Zbog toga, činjenica da se neko prezime završava na -ić ne isključuje cincarsko poreklo, niti prezime na -a ili -u garantuje aromunsku etničku pripadnost.

4. Krsna slava: Da li Cincari slave slavu?

Jedna od najčešćih zabluda u genealogiji jeste pitanje krsne slave:

• U izvornoj domovini na Pindu i u Pelagoniji Cincari nisu slavili krsnu slavu u obliku u kome je ona poznata kod Srba (slavski kolač, koljivo, sveća i prenošenje zaštitnika sa oca na sina);
• Umesto krsne slave, slavili su imendan glave kuće (dzua di aminti) ili praznik zavičajnog hrama (panadjir);
• Međutim, nakon doseljavanja u Srbiju i sklapanja mešovitih brakova sa srpskim porodicama, Cincari su izuzetno brzo i iskreno prihvatili krsnu slavu:

- Najčešće su birali Svetog Nikolu (19. decembar), kao tradicionalnog zaštitnika putnika i moreplovaca; - Svetog Jovana Krstitelja (20. januar); - Svetog Georgija — Đurđic ili Đurđevdan; - Svetog Dimitrija (Mitrovdan), koji je označavao kraj trgovačke sezone i silazak karavana sa planina.

Zato, prisustvo krsne slave u savremenoj porodici ne negira cincarsko poreklo — naprotiv, najčešće svedoči o uspešnoj integraciji porodice u srpsko građansko društvo tokom 19. veka.

5. Metodološki protokol u četiri koraka

Da biste sa sigurnošću utvrdili da li je određeni porodični krak cincarskog porekla, primenite sledeći istraživački protokol:

1. Korak 1: Vertikalno praćenje kroz crkvene protokole: Idite generaciju po generaciju unazad kroz matične knjige rođenih i venčanih. Ne preskačite generacije! Pronađite unos za najstarijeg zabeleženog pretka koji se doselio u određeno mesto; 2. Korak 2: Analiza kumstava: Proverite ko su bili kumovi na krštenjima i venčanjima tokom 19. veka. Cincari su se po pravilu kumili unutar sopstvenog socijalnog i trgovačkog kruga. Ako su kumovi porodice Kiki, Leko, Spirta ili Kumanudi, to je snažan indicij cincarske pripadnosti; 3. Korak 3: Zanimanje i esnafska pripadnost: Proverite poreske teftere i esnafske knjige. Ako je predak bio veletrgovac kolonijalnom robom, voskar, terzija, kujundžija ili vlasnik rečne lađe, verovatnoća cincarskog porekla znatno raste; 4. Korak 4: Nadgrobni spomenici i testamenti: Nadgrobni natpisi na starim grobljima i tekstovi testamenata u arhivima često sadrže eksplicitne reference: „Trgovac rodom iz Moskopolja”, „Građanin rodom iz Kruševa u Turskoj”, što predstavlja krunski dokaz porekla.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Grković, Milica: Rečnik imena i prezimena u Srba, Beograd, 1977.
• Kahl, Thede: Naming Practices and Onomastics among the Aromanians, Vienna, 2004.
• Državni arhiv Srbije: Poreski tefteri i ukazi o prezimenima Kneževine Srbije (1835–1860).
• Publikacije Srpskog rodoslovnog društva „Poreklo” i Društva „Lunjina”.