Porodica Sina: Moskopoljski bankari koji su finansirali mostove, opservatorije i akademije

1. Bekstvo iz Moskopolja i stvaranje globalne trgovačke mreže

Epska istorija porodice Sina predstavlja najveći finansijski, preduzetnički i filantropski podvig u modernoj istoriji jugoistočne i Srednje Evrope. Rodonačelnik ove fascinantne loze, Gavrilo Sina stariji (Gheorghe Sina, 1753–1822), rođen je u čuvenom cincarskom megapolisu Moskopolju (Voskopojë) u današnjoj jugoistočnoj Albaniji. U to vreme Moskopolje je bilo jedno od najbogatijih i najnaprednijih trgovačkih i prosvetnih središta Osmanskog carstva, ponosno na svoju Novu akademiju, štampariju i 24 monumentalne bazilike.

Međutim, katastrofalno razaranje grada 1769. godine, kada su razbojničke bande pod vođstvom lokalnih feudalaca opljačkale i zapalile grad, primoralo je porodicu Sina da napusti rodno ognjište. Gavrilo je sa ocem krenuo na sever, prateći vekovne karavanske staze Aromuna preko Vardarske doline, Niša i Beograda, sve do panonske granice u Zemunu.

Nakon kraćeg boravka u Bačkoj i Zemunu, porodica se 1780-ih godina trajno nastanjuje u carskom Beču, prestonici Habzburške monarhije. Gavrilo Sina je posedovao genijalni trgovački instinkt. U Beču je otvorio trgovačku kuću specijalizovanu za uvoz sirovog pamuka iz Makedonije i Tesalije, duvana, pčelinjeg voska i vlaškog žita.

Pravi zvezdani trenutak Gavrila Sine nastupa tokom Napoleonovih ratova. Kada je Napoleon Bonaparta 1806. godine proglasio čuvenu Kontinentalnu blokadu, zabranivši celokupnu trgovinu evropskih luka sa Velikom Britanijom i prekinuvši atlantske pomorske rute, tekstilne manufakture u Češkoj, Austriji i Nemačkoj našle su se pred potpunom propašću zbog nedostatka sirovina. Sina je tada organizovao kolosalni kopneni transport sirovog pamuka iz Osmanskog carstva preko Soluna, Seresa, Beograda i Beča direktno u fabrike Centralne Evrope. Hiljade tovarnih konja i volovskih kola danonoćno su dopremale pamuk, a profit koji je Gavrilo ostvario merio se desetinama miliona carskih forinti.

Godine 1810. Gavrilo Sina osniva privatnu banku Bankhaus Sina u Beču, koja ubrzo dobija status ovlašćene bankarske kuće austrijskog carskog dvora, postajući finansijska institucija prvog reda u monarhiji.

2. Baron Georg Simon Sina: Gospodar finansija i vizionar industrijalizacije

Nakon očeve smrti, upravljanje porodičnom bankom i poslovnim imperijem preuzima njegov sin Georg Simon Sina stariji (1783–1856). Georg Simon je nasledio ne samo očevo basnoslovno bogatstvo već i vizionarski preduzetnički duh koji je obeležio epohu prve industrijske revolucije u Evropi.

Austrijski car Franc I dodeljuje 1818. godine Georgu Simonu Sini naslednu plemićku titulu, a 1832. godine uzdiže ga u rang naslednog austrijskog barona (Freiherr von Sina). Baron Sina ubrzo postaje najveći zemljoposednik u celoj Ugarskoj i Austriji posle same vladarske porodice Habzburg: posedovao je preko 250.000 hektara najplodnije zemlje, šuma, rudnika, vinskih podruma i velelepnih dvoraca u Austriji, Mađarskoj, Slovačkoj, Češkoj i Kneževini Srbiji.

Banka Sina postala je jedini stvarni rival moćnoj međunarodnoj bankarskoj kući Rotšild (Rothschild) na prostoru Srednje i Istočne Evrope. Dok su Rotšildi dominirali državnim zajmovima na zapadu kontinenta, baron Sina je samostalno finansirao stratešku modernizaciju podunavske regije: 1. Lančani most u Budimpešti (Széchenyi lánchíd): Prvi stalni most koji je spojio Budim i Peštu preko moćnog Dunava finansirao je lično baron Sina. Izgrađen između 1840. i 1849. godine prema projektu slavnog engleskog inženjera Vilijama Tirnija Klarka, ovaj most je postao krunski simbol mađarskog nacionalnog i privrednog preporoda. Sina je u ovaj projekat uložio sopstveni kapital i preuzeo celokupan finansijski rizik. 2. Razvoj železničke mreže: Sina je bio glavni finansijer izgradnje Južne austrijske železnice (Südbahn), pruge koja je probila Alpe preko Semeringa i spojila carski Beč sa lukom u Trstu, čime je Srednja Evropa dobila direktan izlaz na topla mora Mediterana. 3. Dunavsko parobrodsko društvo (DDSG): Finansirao je osnivanje i razvoj prve parobrodske flote na Dunavu, čime su dani veslačkih i tegljačkih dereglija postali prošlost, a plovidba Dunavom ubrzana za više od deset puta. 4. Prva fabrika šećerne repe i tekstilni kombinati: Ulagao je u pionirske industrijske pogone u Češkoj i Mađarskoj, uvodeći parne mašine i moderna postrojenja.

3. Zadužbinarstvo triju prestonica: Atina, Beč i Budimpešta

Nakon smrti Georga Simona 1856. godine, na čelo loze dolazi njegov sin, čuveni baron Simon Georg Sina mlađi (1810–1876). Simon mlađi bio je poliglota, diplomata, strastveni kolekcionar umetnina i jedan od najvećih mecena nauke i umetnosti u celokupnoj istoriji Evrope.

Simon Georg Sina je smatrao da bogatstvo nosi svetu moralnu dužnost prema prosveti i napretku čovečanstva. Njegova zadužbinarska delatnost trajno je obogatila panorame tri evropske prestonice:

• Atina — Nacionalna akademija i Opservatorija: Kao ubeđeni helenofil i pravoslavni hrišćanin, baron Sina je želeo da novouspostavljenoj Kraljevini Grčkoj podari institucije dostojne njene antičke slave. Lično je finansirao izgradnju Atinske akademije, angažujući slavnog danskog neoklasičnog arhitektu Teofila Hanzena. Građena od najfinijeg pentelskog mermera, sa skulpturama Atine, Apolona, Sokrata i Platona, ova zgrada i danas važi za najlepši neoklasični arhitektonski kompleks na svetu. Pored Akademije, podigao je i Nacionalnu opservatoriju na brdu Nimfi u Atini, opremivši je najmodernijim teleskopima iz Nemačke.
• Beč — Crkva Svete Trojice na Flajšmarktu (Fleischmarkt): Za potrebe pravoslavne aromunske i grčke zajednice u Beču, Sina je angažovao Teofila Hanzena da staru crkvu preuredi u monumentalni hram. Hanzen je stvorio remek-delo vizantijsko-neoklasičnog stila u crvenoj klinker opeci, sa pozlaćenim freskama i raskošnim ikonostasom, koje i danas predstavlja duhovni centar pravoslavlja u Austriji.
• Budimpešta — Mađarska akademija nauka: Baron Sina je bio najveći privatni donator za podizanje palate Mađarske akademije nauka na obali Dunava, poklonivši preko 80.000 zlatnih forinti za njenu izgradnju i biblioteku.

4. Veze sa Srbijom: Miloš Obrenović, Vuk Karadžić i pomoć prosveti

Iako je delovao u carskom Beču, baron Sina je održavao neprekidne i prisne veze sa Kneževinom Srbijom. Bio je lični prijatelj i poslovni partner kneza Miloša Obrenovića. Kada je Srbija 1830. godine Hatišerifom dobila unutrašnju autonomiju i mogućnost otkupa turskih spahiluka, baron Sina je srpskoj vladi stavio na raspolaganje povoljne dugoročne kredite, omogućivši mladoj državi da oslobodi seljake feudalnih nameta.

Baron Sina je takođe bio izdašni mecena srpske kulture. Novčano je pomagao rad Matice srpske u Pešti i Novom Sadu, finansirao štampanje naučnih izdanja i pružao stalnu materijalnu pomoć srpskim studentima, piscima i umetnicima koji su živeli u Beču. Među onima koji su uživali podršku i gostoprimstvo u salonima porodice Sina bio je i sam reformator srpskog jezika Vuk Stefanović Karadžić, kao i slikar Jovan Isailović.

5. Kraj dinastije i večni spomen

Baron Simon Georg Sina preminuo je u Beču 15. aprila 1876. godine. Njegovom smrću ugasila se muška linija ove slavne porodice, pošto je u braku sa Ifigenijom Gika imao četiri kćeri (Anastasiju, Irenu, Jelenu i Viktoriju), koje su se udale u najviše aristokratske krugove Francuske, Nemačke i Grčke (porodice knezova Ipsilanti, vojvoda od Kastelanija i grofova Vimpfen).

Ime porodice Sina danas nose ulice u Beču (Sinagasse), mostovi u Mađarskoj i bulevari u Atini. Njihova fascinantna biografija ostaje najsjajniji primer kako su aromunski prognanici iz razorenog Moskopolja uspeli da svojim radom, umom i zadužbinarstvom preoblikuju ekonomsku i kulturnu mapu čitave Evrope.

Izvori i bibliografija

• Enepekides, Polychronis: Gheorghe Sina und die Wiener Hochfinanz im 19. Jahrhundert, Wien, 1967.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Kahl, Thede: The Aromanians: History and Culture of a Balkan People, Austrian Academy of Sciences, Vienna, 2002.
• Hamann, Brigitte: Hitlers Wien: Lehrjahre eines Diktators (studija o patricijskim porodicama Beča), München, 1996.
• Arhiv grada Beča (Wiener Stadt- und Landesarchiv): Zbirka protokola Bankhaus Sina 1810–1885.
• Bitis, Alexander: Russia and the Eastern Question: Army, Government and Society 1815–1833, Oxford University Press, 2006.