Miša Anastasijević: Dunavski kapetan, so i Kapetan-Mišino zdanje

1. Od siročeta sa Poreča do gospodara Dunava

Najveći srpski zadužbinar 19. veka, moćni brodovlasnik, monopolista na trgovinu solju i politički prvak, kapetan Miša Anastasijević, rođen je 24. februara 1803. godine na dunavskom ostrvu Poreč (u blizini današnjeg Donjeg Milanovca). Njegovo poreklo vezano je za aromunske trgovačke porodice koje su se tokom 18. veka naselile u ključnim podunavskim pristaništima na Đerdapu, mestu gde su se lomile rečne struje i gde je kontrola plovidbe donosila basnoslovna bogatstva.

Mišin otac Anastas bio je sitan trgovac i zemljodelac, a majka Ruža domaćica. Tragičnom igrom sudbine, dečak je već u trećoj godini ostao bez oca, a nedugo zatim i bez majke. Odrastao je uz maćehu Milicu, u teškoj nemaštini i stalnom strahu od osmanskih odmazdi tokom Prvog srpskog ustanka. Kada su turske trupe 1813. godine ponovo zauzele Poreč, maćeha i mali Miša izbegli su preko Dunava u Austriju, provodeći mesece u izbegličkim logorima.

Međutim, bistri i preduzimljivi dečak rano je shvatio da je znanje jedini put iz bede. Naučio je da čita i piše na srpskom i grčkom jeziku, a već u dvanaestoj godini postao je seoski učitelj na Poreču, podučavajući decu lokalnih lađara i trgovaca. Sa nepunih petnaest godina zapošljava se kao đumrugdžija (carinski pisar) na porečkoj skeli, gde počinje da izučava tajne dunavske plovidbe, transporta drveta i žita, kao i poslovanja sa austrijskim i vlaškim trgovcima.

2. Savez sa knezom Milošem i monopol na so

Prekretnica u životu mladog Miše Anastasijevića nastupa dvadesetih godina 19. veka, kada stupa u poslovne veze sa knezom Milošem Obrenovićem. Miloš, koji je posedovao nepogrešiv osećaj za ljude od praktičnog dara, prepoznao je u Miši izuzetnog organizatora i poverio mu najvažnije trgovačke monopole Kneževine Srbije.

Godine 1833. knez Miloš postavlja Mišu Anastasijevića za Dunavskog kapetana — zvaničnu državnu titulu koja mu je davala ingerencije sudije, lučkog upravnika i komandanta plovidbe na celom toku Dunava od Brzaske do ušća Timoka. Ova funkcija omogućila je Miši da zavede red na plovnom putu kroz opasnu Đerdapsku klisuru, organizuje vuču lađa konjskim i volovskim zapregama i osigura bezbednost trgovačkih karavana.

Ubrzo zatim, kapetan Miša ulazi u posao sa solju — najunosniji i najstrateškiji trgovački artikal toga doba. Zakupio je rudnike soli u Vlaškoj i Moldaviji i stekao monopol na uvoz soli u Kneževinu Srbiju i Habzburšku monarhiju duž celog toka Save i Dunava. Njegov poslovni sistem bio je pravo privredno carstvo:

• Posedovao je flotu od preko 80 velikih trgovačkih lađa i dereglija;
• Držao je stalna trgovačka stovarišta i filijale u Beču, Pešti, Zemunu, Pančevu, Beogradu, Smederevu, Galcu, Braili i Bukureštu;
• Zapošljavao je preko 10.000 kapetana, lađara, pisara, utovarivača i agenata;
• Njegov godišnji obrt kapitala merio se milionima carskih dukata, a gotovina kojom je raspolagao premašivala je celokupni godišnji budžet Kneževine Srbije.

3. Kapetan-Mišino zdanje: Palata nauke i zaveštanje narodu

Iako je stekao bogatstvo koje ga je svrstalo među najbogatije ljude tadašnje Evrope, kapetan Miša Anastasijević nikada nije zaboravio svoje skromno poreklo i narod iz koga je potekao. Njegova filantropska delatnost bila je bez premca u srpskoj istoriji.

Godine 1857. započinje gradnju svoje najveličanstvenije zadužbine — palate na Velikoj pijaci (današnjem Studentskom trgu) u Beogradu. Angažovao je čuvenog češkog arhitektu Jana Nevolu, koji je projektovao monumentalnu palatu u stilu venecijansko-romaničke renesanse, sa raskošnom fasadom od klesanog kamena, arkadama, terakota ukrasima i reljefima. Zdanje je završeno 1863. godine i u tom trenutku bilo je najlepša i najveća građevina u celom Beogradu.

Iako je prvobitno planirao da zgradu pokloni svojoj kćeri Sari i njenom suprugu Đorđu Karađorđeviću u nadi da će zet postati srpski knez, nakon političkih prevrata i smene dinastija, kapetan Miša donosi istorijsku odluku. Palatu poklanja državi Srbiji, sa čuvenim natpisom na pročelju koji i danas stoji zlatnim slovima:

„MIŠA ANASTASIJEVIĆ SVOME OTEČESTVU”

U ovom velelepnom zdanju smeštene su sve najvažnije institucije prosvete i nauke: Velika škola (preteča Univerziteta u Beogradu), Gimnazija, Narodni muzej, Narodna biblioteka i Ministarstvo prosvete. Zgrada je postala kolevka modernog srpskog visokoškolskog obrazovanja i danas služi kao Rektorat Beogradskog univerziteta.

4. Političke oluje: Svetoandrejska skupština

Pored trgovine, kapetan Miša je igrao ključnu ulogu u političkim prelomima Srbije. Kao predsednik čuvene Svetoandrejske skupštine (1858–1859), Miša je bio na čelu parlamentarnog tela koje je zbacilo kneza Aleksandra Karađorđevića. Iako je težio kompromisu i pokušavao da na presto dovede svog zeta Đorđa Karađorđevića, Skupština je donela odluku o povratku ostarelog kneza Miloša Obrenovića na vlast.

Nakon Miloševog povratka, kapetan Miša je shvatio da je u senci stare dinastije njegov politički uticaj ograničen. Ne želeći da ulazi u sukobe i unutrašnje dinastičke razmirice, postepeno likvidira svoje poslove u Srbiji i seli se u Rumuniju, na svoja prostrana imanja u Vlaškoj.

5. Poslednje godine u Rumuniji i neprolazna zadužbina

Poslednje dve decenije života Miša Anastasijević proveo je na svom imanju Klešani u Rumuniji, kao i u Beču i Bukureštu. I u emigraciji je nastavio da pomaže siromašne, plaća školarine stotinama srpskih studenata na evropskim univerzitetima, finansira izdavanje knjiga i pomaže pravoslavne manastire na Svetoj Gori i u Srbiji. Otplatio je dugove mnogim posrnulim trgovcima i zaveštao stotine hiljada forinti beogradskim bolnicama i sirotištima.

Preminuo je 27. januara 1885. godine u Bukureštu, u 82. godini života. Sahranjen je u raskošnoj grobnoj crkvi na svom posedu u Klešanima, gde njegovo balsamovano telo i danas počiva u staklenom kovčegu, kao svedočanstvo o čoveku izuzetne sudbine.

Njegovo zadužbinarstvo ostaje najsvetliji primer kako se preduzetnički duh, radinost i trgovački genije mogu pretopiti u večno kulturno blago koje služi generacijama.

Izvori i bibliografija

• Milićević, Milan Đ.: Pomenik znamenitih ljudi u srpskoga naroda novijega doba, Beograd, 1888.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Samardžić, Radovan: Kapetan Miša Anastasijević i njegovo doba, Zbornik Filozofskog fakulteta, Beograd, 1968.
• Hristić, Kosta N.: Zapisi starog Beograđanina, Nolit, Beograd, 1989.
• Nestorović, Bogdan: Arhitektura Kapetan-Mišinog zdanja, Godišnjak grada Beograda, knj. II, 1955.