Kujundžije i filigranisti: Tajna srebrne pafte i cincarskog nakita

1. Pafte kao kruna balkanske materijalne kulture

U celokupnom korpusu tradicionalnog nakita jugoistočne Evrope, nijedan pojedinačni predmet ne poseduje tako visoku simboličku, estetsku i ritualnu vrednost kao ženska ukrasna pojasna kopča — pafta (u aromunskom govoru poznata kao pafta, pafte ili čapraga).

Kroz vekove osmanske dominacije, kada je hrišćanskom stanovništvu bilo zabranjeno nošenje oružja, jahanje rasnih konja i gradnja visokih crkvenih zvonika, porodični nakit je postao glavno skladište materijalnog bogatstva, estetske samosvesti i verskog identiteta. Žena koja je na pojasu nosila teške srebrne pafte nije samo pokazivala imovno stanje svoga roda i miraza; ona je nosila talisman, zaštitni štit i vizuelnu legitimaciju svoje pripadnosti slobodarskoj zajednici aromunskih patricija i zanatlija.

Najslavnija središta izrade ovih remek-dela bila su visokoplaninska cincarska naselja: Kruševo, Neveska (Nymfaio), Klisura, Ohrid, Janjina i Moskopolje. Majstori iz ovih centara, organizovani u stroge esnafe (kujundžijske cehove), stvorili su autentičan stil koji je spajao vizantijsko sakralno nasleđe, elemente venecijanskog baroka i suptilne orijentalne ornamente.

2. Vrste pafti: Od bademastih do kružnih formi

Tipološki, pafte se dele u nekoliko velikih kategorija koje svedoče o regionalnim radionicama i njihovom likovnom izrazu: 1. Bademaste (palmetne) pafte: Karakteristične za područje Zapadne Makedonije (Kruševo, Bitolj, Ohrid). Ove kopče imaju izdužen oblik badema sa blago povijenim vrhom koji asocira na list loze ili paunovo pero. Središnji deo je često izveden u dubokom proboju, dok su ivice ukrašene nizovima sitnih filigranskih granula (perlica). 2. Kružne i rozetne pafte: Često izrađivane u Janjini i Epiru, sastoje se od dve simetrične kružne ploče koje se spajaju u sredini maskirnom kopčom u obliku dvoglavog orla, krsta ili rozete. Na njima dominiraju motivi sunčevog diska i floralni ornamenti. 3. Pancirne pafte na zglobovima: Sastoje se od niza spojenih srebrnih pločica koje čine celokupan pojas, sa centralnom masivnom kopčom. Ovakve pojaseve nosile su isključivo neveste iz najbogatijih trgovačkih porodica (u Zemunu, Novom Sadu i Trstu). 4. Pafte sa sedefom i poludragim kamenjem: Izrađivane u tehnikama kombinovanja iskucavanog srebra sa intarzijama od morskog sedefa (sedefli pafte), korala, tirkiza, ahata i crvenog stakla (rubina). Sedef je najčešće uvožen preko Soluna i Venecije, a na njemu su majstori minijaturno urezivali likove svetitelja: Bogorodice sa Hristom, Svetog Đorđa koji ubija aždaju ili Svetog Nikole.

3. Tehnološki postupak: Tajna vatre, kiseline i duvaljke

Izrada jedne vrhunske srebrne pafte zahtevala je nedelje strpljivog rada i vrhunsko poznavanje metalurgije. Tehnološki proces odvijao se u nekoliko faza:

• Rafinacija i livenje legure: Kujundžija je topio srebrni novac (austrijske talire Marije Terezije ili venecijanske matapane) na drvenom uglju od hrastovine. Čistoći srebra posvećivana je fanatična pažnja: idealan odnos bio je 90% čistog srebra i 10% bakra radi elastičnosti. Legura se ulivala u gvozdene kalupe dajući tanke šipke.
• Kovanje i iskuvavanje podloge: Šipka se kovala čekićem na nakovnju do debljine od pola milimetra, a zatim žarila na vatri da zadrži duktilnost.
• Tehnika filigrana (žica i zrno): Za filigranske pafte, srebrna žica je izvlačena kroz vučne ploče sa rubinskim ili čeličnim rupicama do debljine vlasi kose (0,15–0,25 mm). Dve niti su uvijane, a zatim pljoštene na valjcima, dajući zupčastu ivicu koja reflektuje svetlost. Pincetom su oblikovani cvetići, krugovi i spirale, koji su slagani u osnovni okvir.
• Tehnika granulacije: Hiljade mikroskopskih srebrnih kuglica prečnika manjeg od pola milimetra pravljene su topljenjem sitno seckane žice na postelji od drvenog uglja, a zatim lemljene na površinu metala stvarajući teksturu somota.
• Pozlata vrelom živom (amalgam): Za najraskošnije primerke primenjivala se pozlata zlatnim amalgamom: zlato rastvoreno u živi nanosilo se četkicom na srebro, a zatim se predmet grejao na vatri dok živa ne ispari, ostavljajući trajni, blistavi sloj čistog zlata urezan u metal.
• Bruniranje i nišador: Gotova pafta čistila se u rastvoru stipse i vinskog kamena, a zatim polirala glačalom od ahata ili vučjim zubom do ogledalskog sjaja.

4. Rituali i verovanja: Pafta kao svadbeni dar i zaštitnik ploda

U cincarskoj patrijarhalnoj tradiciji, pafta nije kupovana kao običan modni detalj u dućanu. Ona je bila centralni deo svadbenog rituala:

• Mladoženjina porodica je naručivala pafte kod proslavljenog kujundžije mesecima pre svadbe.
• Predaja pafti nevesti na dan veridbe (nišan) predstavljala je čin sklapanja svetog bračnog saveza. Od tog trenutka nevesta je sticala status udate žene i buduće majke.
• Verovalo se da srebro, kao čist i sveti metal pod okriljem Meseca i Bogorodice, poseduje magijsku moć da odbija zle poglede (uroke), štiti utrobu žene i obezbeđuje zdrav porod. Zbog toga su pafte nošene direktno preko stomaka i pojasa.

Nakon venčanja, pafte su pažljivo čuvane u posebnim drvenim kutijama obloženim crvenom čojom. Nošene su samo u svečanim prilikama: na crkvene sabore, o Božiću, Vaskrsu, na krsnu slavu i prilikom krštenja dece. Prenosile su se sa majke na najstariju kćer ili snahu kao najdragocenije porodično nasledstvo koje se nikada, ni u trenucima najveće gladi i oskudice, nije smelo prodati tuđinu.

5. Zaveštanje majstora i muzejski eksponati danas

Sa industrijalizacijom i prihvatanjem zapadnoevropske građanske mode početkom 20. veka, teški srebrni pojasevi postepeno su ustupili mesto modernom nakitu. Stari kujundžijski esnafi u Kruševu, Neveski i Janjini polako su gasili svoja ognjišta.

Ipak, sačuvane pafte danas predstavljaju ponos muzejskih zbirki širom Balkana:

• U Etnografskom muzeju u Beogradu i Muzeju primenjene umetnosti čuvaju se stotine vrhunskih primeraka cincarskih pafti iz Kruševa, Neveske, Beograda i Pančeva;
• U Istorijskom muzeju u Bitolju i Muzeju Makedonije u Skoplju izložene su pafte sa filigranskim probojem i sedefom;
• U muzejima u Janjini i Atini čuvaju se epirske srebrne kopče sa pozlatom.

Svaka od tih sačuvanih pafti svedoči o vremenu kada je ljudska ruka umela da hladnom metalu udahne dušu, lepotu i večnu svetlost zavičajnih planina.

Izvori i bibliografija

• Radojković, Bojana: Nakit kod Srba i balkanskih naroda od XII do kraja XVIII veka, Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1969.
• Bjeladinović-Jergić, Jasna: Zlatarstvo i kujundžijski zanat u Srbiji i susednim oblastima, Etnografski muzej, Beograd, 2004.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Kahl, Thede: Aromanian Craftsmanship and Trade in the Ottoman Empire, Vienna, 2003.
• Popova, Snežana: Filigranskoto majstorstvo vo Kruševo i Bitola, Zbornik na Muzej na Makedonija, Skopje, 1991.