Glas iz albuma: Porodica Kumanudi i beogradski vek

1. Kabinet-fotografija sa zlatotiskom: Prozor u građanski Beograd 1895.

Pred nama se nalazi autentična kabinet-fotografija (Cabinet Card) formata 11 puta 17 centimetara, kaširana na debelom kartonu boje slonovače, sa zlatotiskom čuvenog beogradskog dvorskog fotografa Milana Jovanovića na donjoj margini: „Dvorski fotograf M. Jovanović, Kraljevina Srbija, Beograd, Knez Mihailova ulica”.

Na fotografiji, snimljenoj u jesen 1895. godine, zabeležena su tri člana ugledne beogradske porodice Kumanudi: ostarela gospođa Marija Kumanudi, rođena Nikolić, sedi u plišanoj baroknoj fotelji, dok iza nje stoje njen sin, ugledni pravnik i bankar, i unuk — mladi student prava Kosta Kumanudi, budući gradonačelnik Beograda i ministar finansija.

Ova fotografija predstavlja mnogo više od pukog porodičnog portreta; ona je prvorazredni vizuelni i sociološki dokument o rađanju srpske građanske klase na razmeđi dva veka, u trenutku kada se Beograd definitivno opraštao od svojih turskih sokaka i postajao moderna evropska metropola.

2. Anatomija kadra: Odeća, nakit i simboli statusa

Svaki detalj na ovom portretu pažljivo je promišljen i nosi preciznu semiotičku poruku o društvenom statusu, poreklu i kulturi porodice:

• Marija Kumanudi (matrona roda): Iako je u poznim godinama, Marija na sebi nosi prelazni tip gradske nošnje. Oko vrata je fina čipkana kragna dopremljena iz Beča, ali preko grudi leži masivan zlatni lanac sa dukatima i minijaturnim krstom optočenim biserima. Njena marama (tepeluk sa obodima od somota) vezana je na način koji nepogrešivo odaje aromunsko poreklo iz egejskih i makedonskih trgovačkih centara. Njen pogled u objektiv je miran, strog i pun unutrašnjeg autoriteta — autoriteta žene koja je upravljala velikim trgovačkim domaćinstvom i držala ključeve porodičnih sefova.
• Sin (stariji Kumanudi): Obučen u besprekoran crni frak sa prslukom od svilenog brokata, belom uštirkanom kragnom i cilindrom u ruci. Iz džepa prsluka viri teški zlatni lanac džepnog časovnika marke Patek Philippe, kupljenog u Ženevi. Njegov izgled personifikuje uspešnog bankara i člana Upravnog odbora Beogradske trgovačke banke.
• Mladi Kosta Kumanudi: Dvadesetogodišnji student prava zrači inteligencijom i energijom nove epohe. Njegovo odelo prati najnoviju parisku modu: uži kroj revera, leptir mašna i pince-nez naočare sa zlatnim okvirom. U ruci drži knjigu u kožnom povezu — simbol znanja, prosvete i modernih evropskih zakona koji će zameniti stare trgovačke običaje.

3. Porodični salon u Ulici cara Dušana

Fotografija je snimljena u ateljeu, ali je bila namenjena da stoji na počasnom mestu — na klaviru ili kaminu od klesanog mermera u porodičnom salonu Kumanudijevih na Dorćolu.

Zahvaljujući sačuvanim inventarskim popisima i memoarskim zapisima starog Beograda, možemo sa izuzetnom tačnošću rekonstruisati izgled tog doma: 1. Nameštaj: Salonski garnituri u stilu bidermajera i Luja XVI, uvezeni iz Beča i Pešte, presvučeni damastom boje vina; 2. Biblioteka: Zidovi obloženi orahovim policama sa preko 3.000 knjiga na srpskom, grčkom, francuskom i nemačkom jeziku — od kodeksa Napoleonovog prava do književnih dela Igoa, Puškina i Zmaja; 3. Zidni sat i ikone: U uglu salona nalazila se slavska ikona Svetog Nikole u teškom srebrnom okovu koji su izradili majstori iz Janjine, a pored nje veliki stojeći zidni sat sa klatnom (kaminac) koji je svakog punog sata otkucavao dubokim zvukom.

4. Sudbina lica sa slike u vihoru 20. veka

Kada posmatramo ovu fotografiju sa vremenske distance od preko jednog veka, ne možemo a da ne osetimo duboku tragiku istorije koja je čekala ova lica.

Gospođa Marija Kumanudi preminula je mirno u svom domu pre početka Balkanskih ratova, pošteđena strahota razaranja. Njen sin doživeo je da vidi trijumf srpskog oružja 1912. i 1918. godine i stvaranje ujedinjene države.

Najtragičniju i najuzvišeniju sudbinu imao je mladić sa pince-nez naočarima — dr Kosta Kumanudi. Onaj koji na fotografiji drži knjigu postaće tvorac modernog Beograda: asfaltiraće kaldrmisane ulice, podići vodovod na Makišu, postaviti Pobednika na Kalemegdan i voditi državne finansije. Međutim, pola veka nakon nastanka ovog snimka, 1945. godine, nova vlast će tog istog čoveka proglasiti „narodnim neprijateljem”, osuditi ga na robiju i oduzeti mu svu imovinu, uključujući i samu kuću na Dorćolu.

Fotografija je čudom preživela: tokom premetačine i konfiskacije spasila ju je stara porodična služavka, koja ju je sakrila među stranicama starog kuvara i decenijama kasnije predala unucima.

5. Pouka jednog portreta

Ova fotografija porodice Kumanudi jeste vizuelni epitaf jedne nestale civilizacije — građanskog Beograda u kome su se cincarska radinost, privrženost veri i zakonima, i evropska kulturna orijentacija stopili u jedinstvenu harmoniju. Gledajući u njihova lica, ne vidimo prolaznost, već večnost ideala rada, dostojanstva i ljubavi prema svom gradu.

Izvori i bibliografija

• Živojinović, Dragoljub: Kosta Kumanudi: Život i delo u senci istorije, SKZ, Beograd, 2002.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Debeljković, Branibor: Stara srpska fotografija, Muzej primenjene umetnosti, Beograd, 1977.
• Arhiv grada Beograda: Zbirka fotografija porodica beogradskih trgovaca 19. veka.