Braća Manaki: Pioniri sedme umetnosti i večni svedoci balkanskog života

1. Poreklo sa Pinda: Od Avdele do Janjine i Bitolja

Pioniri sedme umetnosti, utemeljivači kinematografije na Balkanskom poluostrvu i neprevaziđeni vizuelni hroničari epohe, braća Janaki (1878–1954) i Milton Manaki (1882–1964), potiču iz visoke planinske postojbine balkanskih Aromuna. Rođeni su u cincarskom planinskom naselju Avdela, smeštenom na preko 1.250 metara nadmorske visine na masivu Pinda, u današnjoj oblasti Grevena u Grčkoj. Selo Avdela je vekovima bilo poznato po uglednim aromunskim trgovačkim rodovima, veleposednicima šuma i transhumantnim stočarima čija su stada prelazila stotine kilometara od Olimpa do Jadranskog mora.

Otac braće bio je imućni trgovac i lokalni prvak, što je omogućilo sinovima vrhunsko obrazovanje za tadašnje prilike u Osmanskom carstvu. Stariji brat Janaki završio je prestižnu Rumunsku gimnaziju u Bitolju, a zatim se posvetio crtanju, grafici i kaligrafiji, radeći kao nastavnik u Janjini. Fasciniran brzim napretkom fotografske tehnike na Zapadu, Janaki je 1898. godine u Janjini otvorio prvi fotografski atelje. Nekoliko godina kasnije, mlađi brat Milton, obdaren izuzetnim tehničkim talentom za hemiju, optiku i rad u tamnoj komori, pridružio se bratu.

Godine 1904. braća donose prelomnu odluku: sele se u Bitolj (tadašnji Manastir), administrativni, vojni i diplomatski centar Osmanskog carstva u Evropi. Na čuvenom Širokom Sokaku — elitnoj trgovačkoj ulici kojom su defilovali osmanski paše, evropski konzuli, bogati cincarski trgovci i oficiri — braća Manaki podižu reprezentativan atelje sa velikim staklenim krovom koji je omogućavao rad pod prirodnim difuznim svetlom. Taj atelje ubrzo postaje centar kulturnog života grada.

2. Kamera 300 iz Londona i prvi pokretni kadrovi na Balkanu

Tokom 1905. godine Janaki Manaki boravi na studijskom putovanju u Londonu i Parizu. U britanskoj prestonici, u radionici uglednog konstruktora Čarlsa Urbana (Charles Urban Trading Co.), Janaki je nabavio bioskopsku kameru marke Bioscope 300 (sa fabričkim serijskim brojem 300), prilagođenu za filmsku perforiranu traku širine 35 milimetara. Ta mala drvena kutija sa mesinganim mehanizmom i ručicom za ručno okretanje postaće istorijski instrument kojim je rođena kinematografija balkanskih naroda.

Vrativši se sa Pinda, braća su snimila svoj prvi istorijski filmski zapis: kratki film Baka Despina prede vunu (Predilice). Na kamenom dvorištu porodične kuće u Avdeli, Milton i Janaki su snimili svoju 114-godišnju baku Despinu okruženu unukama i seoskim devojkama kako predu vunu na preslici i vretenu. Ovaj snimak, dugačak tek šezdesetak metara trake, ne predstavlja samo prvi film snimljen na Balkanu, već i dragoceni antropološki spomenik nestalog sveta aromunskih gorštaka.

U godinama koje su usledile, Milton i Janaki su sa teškom kamerom, stativom i hemikalijama natovarenim na konje prešli stotine planinskih kilometara. Snimali su:

• Tradicionalne cincarske i slovenske seoske svadbe, sabore i narodna kola (hora);
• Sezonske seobe stočara sa hiljadama ovaca sa planina Pinda ka solunskim ravnicama;
• Zanatlije u radionicama: kruševske filigraniste, bitoljske kujundžije, sarače i kazače;
• Verske litije, crkvene praznike na praznik Uspenja Bogorodice u manastirima oko Ohrida i Pelistera.

3. Carski i kraljevski snimatelji: Svedoci prevrata i ratova

Zahvaljujući izuzetnoj reputaciji, braća Manaki su stekla status zvaničnih fotografa i snimatelja nekoliko vladarskih dvorova: osmanskog sultana u Carigradu, kralja Rumunije i srpskog kraljevskog dvora Karađorđevića. Taj jedinstveni status omogućio im je neograničen pristup ključnim istorijskim ličnostima i događajima koji su preoblikovali kartu jugoistočne Evrope: 1. Mladoturska revolucija (1908): Braća Manaki su zabeležila masovne mitinge na ulicama Bitolja i Soluna, proklamaciju ustava i govore turskih oficira, stvorivši jedinstven vizuelni dokument o rađanju moderne Turske. 2. Poseta osmanskog sultana Mehmeda V Rešada Bitolju (1911): Sultanov dolazak parobrodom u Solun, vožnja carskim vozom do Bitolja, vojne parade, defileji konjice i susreti sa lokalnim verskim velikodostojnicima snimljeni su u celosti rukom Miltona Manakija. 3. Balkanski ratovi (1912–1913): Snimili su ulazak pobedonosne srpske vojske u Bitolj, proterivanje turskih trupa, doček regenta Aleksandra Karađorđevića i vojvode Petra Bojovića, kao i bolnice sa ranjenicima. 4. Prvi svetski rat i razaranje Bitolja (1914–1918): Tokom borbi na Solunskom frontu, Bitolj je proveo dve godine pod neprekidnom savezničkom i nemačko-bugarskom artiljerijskom vatrom. Milton Manaki je odbio da napusti grad: sa kamerom u ruci snimao je bombardovanje, srušene džamije i crkve, rovovske borbe na Pelisteru, savezničke francuske, britanske, ruske i srpske generale, kao i rad poljskih saniteta.

4. Estetika staklene ploče: Etnografski i portretni atlas

Pored filmskog stvaralaštva, fotografska ostavština braće Manaki broji preko 17.000 originalnih staklenih fotografskih ploča i na desetine hiljada negativa. Njihov atelje na Širokom Sokaku bio je pravo malo estetsko svetilište. Kroz stakleni krov dopiralo je mekano severno svetlo koje su majstorski usmeravali zavesama i platnima, stvarajući portrete izuzetne psihološke dubine.

Pred njihovim objektivom stajao je ceo Balkan u malom:

• Ugledne cincarske gospođe u somotskim fermanima ukrašenim zlatovezom, sa teškim srebrnim paftama na struku i biserima oko vrata;
• Planinski stočari u teškim vunenim gunjevima (sarica);
• Osmanski begovi i paše u mundirima sa ordenjem;
• Evropski diplomate, vojni atašei i njihove supruge u pariskim toaletama;
• Gradski prosjaci, ulični nosači (hamali) i deca sa čaršije.

Svaka staklena ploča nosi pečat vrhunske kompozicije, pažljivog rasporeda detalja i tehničke perfekcije u razvijanju negativa, što njihovu arhivu čini prvorazrednim istorijskim izvorom za proučavanje materijalne kulture, kostimografije i socijalne istorije Balkana.

5. Sudbina zaostavštine i Međunarodni festival „Braća Manaki”

Nakon Drugog svetskog rata, Milton Manaki je predao celokupnu sačuvanu arhivu, filmske trake, staklene ploče i originalnu kameru na trajno čuvanje Državnom arhivu u Bitolju i Kinoteci Makedonije u Skoplju. Legendarna kamera „Bioscope 300” danas se čuva kao kulturno dobro od prvorazrednog značaja pod strogim muzejskim nadzorom.

U čast ovih velikana, u Bitolju se svake godine održava Međunarodni festival filmske kamere „Braća Manaki” — jedan od najstarijih i najcenjenijih svetskih festivala posvećenih isključivo radu direktora fotografije i filmskih snimatelja. Na festivalu se dodeljuje prestižna nagrada „Zlatna kamera 300”, a među dosadašnjim dobitnicima nalaze se neka od najvećih imena svetske kinematografije: Sven Nikvist, Vitorio Storaro, Rodžer Dikins, Jirži Mencl i drugi.

Janaki i Milton Manaki ostaju besmrtni simbol vizuelnog pamćenja: umetnici koji su uspeli da svetlost i senke jednog nestalog balkanskog kosmosa pretoče u večnost.

Izvori i bibliografija

• Stardelov, Igor: Braća Manaki i počeci kinematografije na Balkanu, Kinoteka na Makedonija, Skopje, 2003.
• Manaki, Milton: Memoari, prepiska i svedočenja, rukopisna zbirka Istorijskog arhiva u Bitolju.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Drugo izdanje, Beograd, 1937.
• Dimitrijević, Branislav: Vizuelna kultura Balkana 1880–1940, Institut za istoriju umetnosti, Beograd, 2001.
• Taylor, Richard: The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema, British Film Institute, London, 2000.