1. Geografski položaj i surovi visovi Pinda
Samarina (aromunski Samarina, grčki Σαμαρίνα) leži na istočnim padinama planine Smolikas (2.637 m), drugog po visini vrha Grčke u masivu severnog Pinda, na vrtoglavoj nadmorskoj visini između 1.450 i 1.600 metara. Zahvaljujući ovom položaju, Samarina nosi ponosni status jednog od najviših stalnih planinskih naselja na čitavom Balkanskom poluostrvu.
Okružena prostranim i gustim šumama crnog bora, munike i bukve, Samarina je vekovima predstavljala prirodno planinsko utvrđenje. Zime su ovde izuzetno duge, surove i snežne, sa nanosima koji često dostižu visinu od nekoliko metara, odsecajući naselje od sveta mesecima. Međutim, tokom leta, planinski pašnjaci oko Smolikasa pretvaraju se u nepregledno zelenilo bogato lekovitim travama i ledenim izvorima, pružajući idealne uslove za ispašu stotina hiljada ovaca.
Zbog specifične klime, život u Samarini odvajkada je bio obeležen sezonskim kretanjem: sa prvim jesenjim snegovima o Mitrovdanu čitavo selo se spuštalo u tople ravnice Tesalije i Makedonije, da bi se o Đurđevdanu, uz ciku konjskih kopita i zvuke planinskih zvona, ponovo vraćalo u visove Smolikasa.
2. Istorijski razvoj i status slobodne zajednice
Iako se prvi pisani pomeni Samarine vezuju za vizantijske hrisovulje iz 14. veka, pravi demografski i privredni procvat naselje doživljava tokom 18. veka. Nakon pada i razaranja susednog Moskopolja (1769–1788), mnoge izbegličke aromunske porodice potražile su spas u nepristupačnim visovima Samarine, donoseći sa sobom kapital, pismenost i trgovačko iskustvo.
Pod osmanskom vlašću, Samarina je uživala visok stepen samouprave. Kao stočarsko i kiridžijsko središte od vitalnog značaja za snabdevanje carstva mesom, vunom i prevozom, selo je imalo status autonomne opštine:
- Samarinjani su sami birali seoske knezove (čelnike) i starešine mahala;
- Turske vlasti nisu imale stalne garnizone u selu, već su se porezi isplaćivali paušalno preko seoskih poglavara;
- Stanovništvo je imalo pravo nošenja oružja radi odbrane svojih karavana od drumskih razbojnika;
- U 19. veku selo je brojalo preko 15.000 stanovnika tokom letnjih meseci, funkcionišući kao pravi planinski grad sa nekoliko stotina kamenih kuća, čaršijom, dućanima i školama.
U grčkom ratu za nezavisnost (1821), Samarinjani su odigrali legendarnu ulogu. Čuveni odred od 120 boraca pod vođstvom kapetana Mihaela Samarinasa probio se iz opsednutog Misolongija tokom dramatičnog proboja 1826. godine, što je opevano u jednoj od najpotresnijih narodnih pesama Balkana: „Deca Samarine” (Pedia tis Samarinas / Fiti di Samarina).
3. Kiridžije, karavanski putevi i tkački zanat
Privreda Samarine počivala je na dva moćna stuba: stočarstvu i transportnoj karavanskoj trgovini (kiridžijskom zanatu): 1. Kiridžije i karavani: Samarinci su smatrani najsposobnijim i najizdržljivijim kiridžijama Balkana. Njihovi konjski karavani, sastavljeni od snažnih pindskih konja povezanih konopcima od kozje dlake, prevozili su robu širom Osmanskog carstva i Srednje Evrope. Karavani su kretali iz Soluna, Janjine i Larise, prenoseći so, žito, duvan, ulje i manufakturnu robu do Niša, Beograda, Vidina, Bukurešta i Beča; 2. Prerada vune i tkaštvo: Od vune stotina hiljada ovaca u Samarini se razvila moćna manufaktura. Žene i devojke su na drvenim razbojima tkale čuvene teške vunene pokrivače (velence i gubere), sukno za kabanice (flokate) i bisage. Na planinskim potocima radile su brojne valjarice i stupe koje su snabdevale čitavu Tesaliju i Epir toplom odećom otpornom na vlagu i hladnoću; 3. Sirarstvo i trgovina stokom: Proizvodnja tvrdih aromunskih sireva (kačkavalja, kefalotirija i manurija) bila je organizovana u sezonskim mlekarama (bačijama) na planinskim zaravnima. Samarinjski sir bio je na glasu u Carigradu i Aleksandriji.
4. Crkva Velike Panagije i čudo bora na oltaru
Duhovno središte Samarine i jedan od najfascinantnijih sakralnih spomenika na Balkanu jeste Crkva Uspenja Presvete Bogorodice, poznata kao Velika Panagija (Panagia Megali), podignuta 1818. godine.
Ova monumentalna trobrodna bazilika građena je od masivnog klesanog kamena sa prostranim tremom na lukovima. Međutim, ono što crkvu čini svetskim unikumom jeste živi bor koji raste direktno iz krova oltarske apside:
- Pre više od jednog veka, seme bora urezalo se u kameni svod oltara;
- Drvo je pustilo korenje kroz kamene blokove i izraslo u visoko, snažno stablo čije grane ponosno štrče iznad crkvenog krova;
- Iako korenje prolazi kroz sam oltarski zid, u unutrašnjosti hrama nema pukotina niti prokišnjavanja, što lokalni vernici smatraju živim čudom i znakom Bogorodičine zaštite nad Samarinom.
Unutrašnjost hrama krasi grandiozni ikonostas u duborezu, delo samarinjskih majstora i majstora iz Debra, prekriven zlatnim listićima i scenama iz Starog i Novog zaveta. Pored Velike Panagije, u Samarini se nalaze i crkve Svetog Ilije, Male Panagije i manastir Svete Petke, koji svedoče o dubokoj pravoslavnoj pobožnosti ovog planinskog naroda.
5. Sabor o Velikoj Gospojini i tradicionalni ples Tranos Horos
Najveći događaj u životu Samarine jeste trodnevni praznik Uspenja Bogorodice (Velika Gospojina), od 14. do 16. avgusta. Tokom ovih dana, hiljade Samarinjaca rasutih širom sveta — od Soluna i Atine do Beograda, Pariza i Melburna — vraćaju se u svoje rodno planinsko gnezdo.
Vrhunac svečanosti odvija se 16. avgusta u porti crkve Velike Panagije, gde se izvodi drevni ceremonialni ples Tranos Horos (Marele Hor, Veliko kolo):
- Kolo predvode najstariji i najugledniji ljudi sela, pevajući a cappella arhaične pesme bez instrumentalne pratnje;
- Iza muškaraca stupaju žene i devojke odevene u najraskošnije tradicionalne nošnje od teške crne i tamnoplave čohe, ukrašene zlatovezom, srebrnim pojasnim paftama i bisernim ogrlicama;
- Kolo se vije u nekoliko koncentričnih krugova, simbolizujući večni krug života, povezanost generacija i nepokolebljivu vernost zavetima predaka.
6. Samarinjani u rasejanju i savremeno doba
Tokom 19. i 20. veka, mnogi Samarinci su napustili rodne visove i osnovali trgovačke kuće u Podunavlju, Vojvodini i južnoj Mađarskoj. Porodice sa prezimenima Samarinac, Ziko, Hadži-Kosta i Popović dale su istaknute lekare, profesore i privrednike.
U Prvom i Drugom svetskom ratu Samarina je pretrpela teška razaranja. Italijanska okupaciona vlast pokušala je 1941. da stvori marionetsku tvorevinu („Pindsko-meglensku kneževinu”) sa sedištem u Samarini, ali je većina lokalnog stanovništva odlučno odbacila fašističke manipulacije i masovno se priključila antifašističkom pokretu otpora.
Danas je Samarina živo planinsko mesto koje uspešno spaja tradicionalno stočarstvo sa ekološkim i planinskim turizmom. Moderni asfaltni put povezuje je sa Grevenom, a obnovljene kamene kuće, pansioni i tradicionalne taverne primaju ljubitelje prirode tokom cele godine, dok u avgustu zvuci aromunske pesme ponovo odjekuju vrletima Smolikasa kao u stara vremena.
Izvori i bibliografija
- Wace, Alan J. B. & Thompson, Maurice S.: The Nomads of the Balkans: An Account of Life and Customs among the Vlachs of Northern Pindus, Methuen & Co., London, 1914.
- Kahl, Thede: Ethnizität und räumliche Verteilung der Aromanen in Südosteuropa, Münster, 1999.
- Capidan, Theodor: Aromânii: Dialectul aromân, Academia Română, București, 1932.
- Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
- Koukoudis, Asterios: The Vlachs: Metropolis and Diaspora, Zitros Publications, Thessaloniki, 2003.