Moskopolje

1. Geografski položaj i prirodno planinsko okruženje

Moskopolje (današnje Voskopojë u jugoistočnoj Albaniji, aromunski Moscopole ili Moscopoli) leži na prostranoj i talasastoj planinskoj visoravni na nadmorskoj visini između 1.160 i 1.220 metara, u podnožju surovog masiva Ostrovice, dvadesetak kilometara zapadno od savremenog grada Korče. Ova visoravan, okružena gustim borovim šumama, bogata bistrim planinskim izvorima i prirodno izolovana od glavnih carskih drumova kojima su prolazile osmanske vojske, pružala je savršeno prirodno sklonište.

Položaj Moskopolja na razvođu jadranskog i egejskog sliva omogućio je njegovim stanovnicima da razviju kontrolu nad ključnim transbalkanskim trgovačkim stazama. Preko planinskih prevoja staze su vodile na zapad ka jadranskim lukama Valoni i Draču, na jug ka Janjini i Epiru, a na istok ka Ohridu, Bitolju i Solunu. Zahvaljujući planinskoj klimi, grad je bio pošteđen malarije i zaraznih bolesti koje su harale močvarnim nizinama, što je predstavljalo ključni preduslov za demografski bum u 17. i 18. veku.

2. Istorijat i status carskog hasa: Rađanje balkanske metropole

Iako prvi pisani pomeni o naselju datiraju iz 14. veka, pravi istorijski preokret u sudbini Moskopolja nastupa krajem 17. veka. Nakon Bečkog rata (1683–1699) i opšte nesigurnosti na Balkanu, cincarske porodice sa Pinda i Gramosa masovno naseljavaju ovu sigurnu visoravan.

Presudan faktor ekonomskog uzleta bio je poseban pravni status grada unutar Osmanskog carstva. Moskopolje je proglašeno carskim hasom — posedom koji je bio pod direktnim pokroviteljstvom sultanove majke (Valide sultanije). Ovaj status oslobađao je grad od samovolje lokalnih turskih paša, feudalaca i janičara. Grad je uživao unutrašnju samoupravu:

U takvim uslovima slobode i sigurnosti imovine, Moskopolje je do sredine 18. veka izraslo u istinski privredni i kulturni megapolis sa preko 40.000 do 60.000 stanovnika, postavši drugi po veličini grad evropske Turske, odmah iza Carigrada, veći od tadašnje Atine, Sofije ili Beograda.

3. Trgovačko carstvo i veza sa Centralnom Evropom

Ekonomsku snagu Moskopolja činila je međunarodna trgovina velikih razmera. Moskopoljski trgovci su raspolagali ogromnim karavanima od po nekoliko stotina tovarnih konja koji su krstarili drumovima Evrope:

Gradska privreda bila je organizovana u četrnaest moćnih esnafa: zlatara, krojača (terzija), obućara, kožara, kovača, sedlara i oružara. Esnafska pravila su bila gvozdena: strogo se kontrolisao kvalitet proizvoda, cene su bile fiksirane, a deo dobiti svakog esnafa automatski se odvajao u fondove za sirotinju, crkve i gradske škole.

4. Nova akademija (Hellênikon Frontistêrion) i Štamparija

Moskopolje nije bilo samo trgovački centar; ono je bilo svetionik balkanskog prosvetiteljstva, mesto gde je rođena moderna građanska misao jugoistočne Evrope.

Godine 1744. osnovana je čuvena Nova akademija (Hellênikon Frontistêrion), visokoškolska ustanova ranga univerziteta. Na Akademiji su predavali najučeniji ljudi epohe, školovani na univerzitetima u Padovi, Bolonji i Lajpcigu:

Na Akademiji su se izučavali Aristotelova filozofija, Lajbnicova i Njutnova fizika, viša matematika, geografija, latinski i starogrčki jezik. Akademija je posedovala biblioteku sa preko 10.000 svezaka, koja se smatrala najbogatijom na Balkanu.

Pored Akademije, u Moskopolju je 1731. godine osnovana prva štamparija na Balkanskom poluostrvu (nakon carigradske), koju je pokrenuo prosvetitelj arhimandrit Grigorije. Štamparija je objavljivala bogoslužbene knjige, školske udžbenike, zbirke pesama i filozofske traktate, snabdevajući štampanom rečju škole i crkve od Dunava do Krita.

5. Arhitektura i 24 monumentalne bazilike

U svom zenitu, Moskopolje je posedovalo urbanističku strukturu koja je fascinirala strane putopisce:

1. Bazilika Svetog Nikole (Shen Kolli, 1721): Sa freskama proslavljenog majstora Davida Selenice i braće Kostandina i Atanasa Zografa; 2. Crkva Uspenja Presvete Bogorodice (Shen Maria, 1699–1712): Najveća bazilika na visoravni; 3. Crkva Svetog Atanasija (1724): Poznata po scenama Strašnog suda i likovima antičkih mudraca; 4. Manastir Svetog Jovana Preteče (Shen Prodhomi, 1632): Smešten na brdu iznad grada, duhovni centar u kome je radila štamparija.

6. Tragedija razaranja (1769–1788) i Velika seoba

Bogatstvo, autonomija i hrišćanski sjaj Moskopolja izazvali su ogromnu netrpeljivost i zavist okolnih osmansko-albanskih feudalaca. Grad je stradao u tri uzastopna talasa: 1. Prvi napad (1769): U vreme rusko-turskog rata i Orlovske pobune, albanske naoružane čete pod vođstvom lokalnih begova opsedale su grad, opljačkale trgovačke magazine i zapalile akademiju; 2. Konačno uništenje (1788): Trupe zloglasnog Ali-paše Janjinskog sistematski su sravnile grad sa zemljom. Zidine su porušene, biblioteke spaljene, crkve oskrnavljene, a stanovništvo masakrirano ili naterano u beg; 3. Treći talas (1821): Tokom Grčkog ustanka uništeni su i preostali trgovački kvartovi.

Razaranje Moskopolja pokrenulo je najveću migraciju u istoriji cincarskog naroda. Desetine hiljada prognanika krenulo je ka severu, osnivajući nove kolonije u Kruševu, Bitolju, Beogradu, Zemunu, Novom Sadu, Pančevu, Pešti, Beču i Trstu. Gde god su stigli, Moskopoljci su sa sobom doneli svoj preduzetnički duh, ljubav prema knjizi i veštinu graditeljstva, udarajući temelje modernog građanskog društva u celom Podunavlju.

7. Moskopolje danas: Tišina kamenih svetinja

Danas je Voskopojë malo, tiho planinsko selo sa nekoliko stotina stanovnika. Međutim, pet preostalih kamenih bazilika i manastir Svetog Jovana Preteče svedoče o nekadašnjoj slavi. Svake godine o prazniku Uspenja Bogorodice, potomci starih Moskopoljaca iz celog sveta okupljaju se na ovoj visoravni, paleći sveće na grobovima predaka koji su stvorili balkansku Atinu u srcu planine.

Izvori i bibliografija

Dalje istraživanje i povezani sadržaji:

Monografija o Cincarima Porodične priče i hronike Sva naselja u registru