Zemun kroz jednu porodičnu priču

1. Uvod: Zemun kao habzburška kapija ka Orijentu

Tokom 18. i 19. veka, dok je Beograd preko reke Save još uvek bio pod osmanskom vlašću, Zemun (Semlin) predstavljao je najistureniju graničnu tačku moćnog Habzburškog carstva. Imao je status slobodnog vojnog komuniteta unutar Vojne granice (Militärgrenze), što mu je obezbeđivalo izuzetne pravne i trgovačke povlastice.

U Zemunu se nalazio čuveni Kontumac (karantin), gde su svi putnici, trgovci, karavani i pošiljke sa Orijenta morali da provedu između 21 i 42 dana pod strogim sanitarnim nadzorom pre nego što bi dobili dozvolu za ulazak na teritoriju Srednje Evrope. Ovaj položaj učinio je Zemun nezaobilaznim sabirnim centrom celokupne kopnene trgovine između Osmanskog i Habzburškog carstva.

U taj živahni granični emporijum polovinom 18. veka doseljava se moćna kolonija cincarskih trgovaca iz Makedonije, Epira i Tesalije. Među njima najistaknutije mesto zauzima trgovačka dinastija porodice Spirta.

2. Uspon dinastije Spirta: Od Klisure do habzburškog plemstva

Porodica Spirta vodila je poreklo iz planinskog cincarskog grada Klisure u Zapadnoj Makedoniji:

• Rodonačelnik zemunskog ogranka bio je Hristifor Spirta, koji se sredinom 18. veka naselio u Zemunu i počeo da se bavi trgovinom kožom, voskom i kolonijalnom robom;
• Njegovi sinovi i unuci — među kojima su se isticali Petar Spirta i Pavle Spirta — podigli su poslovanje na nivo međunarodne trgovačke imperije;
• Raspolagali su sopstvenom rečnom flotom šajki i dereglija na Savi i Dunavu, skladištima u bečkim i peštanskim pristaništima i trgovačkim agenturama u Trstu, Temišvaru i Odesi;
• Za svoje zasluge u razvoju austrijske privrede i snabdevanju carstva, car Franc Jozef I dodelio je 1856. godine porodici Spirta naslednu austrijsku plemićku titulu (Ritter von Spirta — Vitezovi od Spirte).

3. Palata Spirta: Remek-delo neogotike u Glavnoj ulici

Simbol privredne moći i prefinjenog ukusa ove porodice jeste monumentalna Palata Spirta, podignuta oko 1855. godine u Glavnoj ulici broj 9 u Zemunu (u kojoj se danas nalazi Zavičajni muzej Zemuna):

• Zgradu je projektovao čuveni bečki arhitekta Hajnrih fon Ferstel (projektant bečke Zavetne crkve Votivkirche i zgrade Bečkog univerziteta);
• Palata je izgrađena u stilu romantizma sa izrazitim elementima neogotike, što je čini jedinstvenom građevinom ovog tipa u čitavom beogradskom i vojvođanskom prostoru;
• Enterijer palate: Enterijer svedoči o aristokratskom načinu života: zidovi oslikani iluzionističkim freskama, dekorativne kamene konzole, neogotički kamini od belgijskog mermera, intarzijski parketi izrađeni od nekoliko vrsta plemenitog drveta i raskošna unutrašnja stolarija dopremljena iz Beča.

U salonima palate Spirta održavali su se prijemi na kojima su gosti bili habzburški generali, diplomate, književnici i pravoslavni crkveni velikodostojnici.

4. Crkvena opština i zadužbinarstvo u Zemunu

Porodica Spirta i drugi zemunski Cincari (poput porodica Petrović, Čolak, Boja i Darvar) bili su vodeći stubovi Srpske pravoslavne crkvene opštine u Zemunu:

• Bili su glavni ktitori i donatori monumentalnog hrama Rođenja Presvete Bogorodice (Bogorodičine crkve) u Zemunu, podignutog krajem 18. veka;
• Finansirali su izradu raskošnog baroknog ikonostasa koji je oslikao slavni slikar Aksentije Marković, poklonili dragocene srebrne i zlatne putire, jevanđelja i kristalne polijeleje;
• U porti i kripti Nikolajevske i Hariševe crkve na Gardošu sahranjeni su mnogi znameniti zemunski trgovci cincarskog porekla;
• Spirte su izdašno pomagale zemunske srpske škole, osnivanje prve Građanske čitaonice u Zemunu i stipendirale siromašne đake i šegrte bez obzira na njihovu nacionalnu pripadnost.

5. Sudbina porodice i prekid loze

Tragični preokret u sudbini dinastije Spirta nastupa krajem 19. i početkom 20. veka:

• Poslednji muški potomak zemunske loze, Đorđe Spirta, preminuo je mlad u Beču 1885. godine bez direktnih muških naslednika;
• Njegova udovica Sofija i rođake nastavile su da vode dobrotvorne fondove, ali se nekadašnje gigantsko trgovačko carstvo ugasilo;
• Palata Spirta je promenila nekoliko vlasnika i namena: u njoj je tokom Prvog svetskog rata bila smeštena vojna komanda, zatim elitni hotel, a nakon Drugog svetskog rata pretvorena je u muzej koji i danas čuva uspomenu na porodicu.

6. Značaj za razumevanje epohe

Priča o porodici Spirta iz Zemuna paradigma je istorijskog puta Cincara u Srednjoj Evropi: to je priča o migrantima sa planinskog Pinda koji su zahvaljujući poštenju, radinosti i viziji za samo dve generacije prešli put od kiridžijskih karavana do habzburškog plemstva i evropskih dvorova, ostavljajući iza sebe spomenike kulture i arhitekture koji i danas predstavljaju ponos grada Zemuna.

Izvori i bibliografija

• Dabižić, Miodrag: Trgovački odnosi Zemuna i Beča u XIX veku, Godišnjak grada Beograda, 1974.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Škalamera, Željko: Stara jezgra Zemuna, Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, 1966.
• Arhiv Zavičajnog muzeja Zemuna: Fond i zaostavština porodice Spirta 1780–1910.
• Matične knjige Srpske pravoslavne crkvene opštine u Zemunu (1770–1900).