Moskopolje: mesto, istorija i slojevi sećanja

1. Uvod: Fenomen balkanske Atine u srcu planine

U kolektivnoj svesti cincarskog naroda reč Moskopolje (Voskopojë, Moscopole) ima gotovo mitsko, sakralno značenje. Ono predstavlja izgubljeni raj, simbol zlatnog doba, duhovni Jerusalim i nepresušni izvor sećanja na epohu kada je aromunski narod dosegao vrhunac svog ekonomskog, intelektualnog i kulturnog sjaja.

Međutim, iza mitskih predanja o gradu od stotinu hiljada stanovnika i stotinu crkava krije se stvarna, dokumentovana i fascinantna istorijska realnost. U 18. veku, na izolovanoj planinskoj visoravni na preko 1.160 metara nadmorske visine u jugoistočnoj Albaniji, izrastao je megapolis rane moderne epohe — grad koji je posedovao visokoškolsku akademiju ranga univerziteta, prvu štampariju na Balkanu, razvijenu kanalizaciju, 24 monumentalne kamene bazilike i trgovačku mrežu koja se prostirala od Beča i Trsta do Venecije i Carigrada.

2. Geografska izolacija i pravni status: Carski has

Kako je bilo moguće da u planinskim vrletima nikne takav grad? Odgovor leži u savršenom spoju prirodnih pogodnosti i specifičnog pravno-političkog položaja:

• Prirodno sklonište: Visoravan ispod planine Ostrovice bila je prirodno zaštićena od osmanskih pohoda i prolazaka pljačkaških vojski. Planinska klima pružala je zaštitu od epidemija kuge i malarije;
• Strateški prevoj: Grad se nalazio na razvođu puteva koji su spajali jadranske luke sa Solunom i Carigradom;
• Carska autonomija (Hás): Moskopolje je krajem 17. veka proglašeno posedom pod direktnim pokroviteljstvom sultanove majke (Valide sultanije). Ovaj povlašćeni status doneo je gradu potpunu unutrašnju samoupravu: muslimanima je bilo zabranjeno naseljavanje unutar gradskih zidina, porez se plaćao paušalno u Carigrad, a grad je samostalno birao svoje veće, gradonačelnika i hrišćansku policiju.

U tim uslovima pravne sigurnosti i nepovredivosti privatne svojine, Moskopolje je do 1750. godine naraslo na preko 40.000 do 50.000 stanovnika, postavši drugi po veličini grad evropske Turske, odmah iza prestonog Carigrada.

3. Intelektualni svetionik: Nova akademija i štamparija

Moskopolje nije bilo samo trgovački emporijum; ono je bilo vodeći centar balkanskog prosvetiteljstva (Neohelenskog prosvetiteljstva):

• Nova akademija (Hellênikon Frontistêrion): Osnovana 1744. godine, ova visokoškolska ustanova okupljala je najumnije ljude epohe. Na njoj su predavali rektori Teodor Kavalioti (filozof, matematičar i pisac prvog trojezičnog rečnika), Sevastos Kaminatis i Danil Moskopoljac. Na Akademiji su se izučavale Njutnova fizika, Lajbnicova filozofija, logika, geografija, latinski i starogrčki jezik;
• Akademijska biblioteka: Posedovala je preko 10.000 dragocenih svezaka i rukopisa, predstavljajući najbogatiju biblioteku na Balkanu tog doba;
• Štamparija (osnovana 1731): Pod vođstvom arhimandrita Grigorija, moskopoljska štamparija objavila je desetine naslova bogoslužbenih knjiga, gramatika, rečnika i udžbenika koji su snabdevali pravoslavne škole i crkve od Dunava do Krita.

4. Monumentalna sakralna arhitektura

U svom zenitu, Moskopolje je krasilo 24 monumentalne pravoslavne bazilike, graćene od masivnog klesanog kamena sa prostranim arkadnim tremovima, unutrašnjim galerijama i kupolama vešto skrivenim pod kamenim krovovima od škriljca:

• Crkva Svetog Nikole (Shen Kolli, 1721): Sačuvana do danas, sa zadivljujućim freskama proslavljenog majstora Davida Selenice i braće Kostandina i Atanasa Zografa;
• Crkva Uspenja Presvete Bogorodice (Shen Maria, 1699–1712): Najveća katedralna bazilika grada;
• Crkva Svetog Atanasija (1724): Poznata po scenama Strašnog suda i prikazima antičkih mudraca (Platona i Aristotela) kao preteča hrišćanske mudrosti;
• Manastir Svetog Jovana Preteče (Shen Prodhomi, 1632): Duhovno središte na brdu iznad grada gde se nalazila štamparija.

5. Tragedija uništenja (1769–1788) i raseljavanje

Bogatstvo i hrišćanska autonomija Moskopolja izazvali su ogromnu zavist okolnih osmansko-albanskih feudalaca. Grad je stradao u nekoliko uzastopnih talasa: 1. 1769. godina: U vreme rusko-turskog rata i Orlovske pobune, albanske čete su opkolile grad, zapalile akademiju i opljačkale trgovačke depoe; 2. 1788. godina: Trupe zloglasnog Ali-paše Janjinskog sistematski su sravnile grad sa zemljom. Zidine su srušene, crkve oskrnavljene, biblioteka spaljena, a stanovništvo pobijeno ili proterano; 3. 1821. i 1916. godina: Tokom Grčkog ustanka i Prvog svetskog rata uništeni su i poslednji ostaci nekadašnje metropole.

Razaranje Moskopolja izazvalo je najveću migraciju u istoriji Cincara. Desetine hiljada izbeglica rasule su se ka severu, osnivajući nove kolonije u Kruševu, Bitolju, Beogradu, Zemunu, Novom Sadu, Pančevu, Pešti i Beču, gde su preneli plamen svoje pismenosti i preduzetništva.

6. Moskopolje danas: Tišina kamenih svedoka

Danas je Voskopojë mirno, planinsko selo sa nekoliko stotina stanovnika. Međutim, pet sačuvanih crkava i manastir Svetog Jovana i dalje stoje kao gordi svedoci nekadašnjeg sjaja.

Pod pokroviteljstvom međunarodnih fondacija i albanskog Ministarstva kulture sprovode se opsežni radovi na restauraciji fresaka. Svake godine o prazniku Uspenja Bogorodice, stotine potomaka Moskopoljaca iz celog sveta okupljaju se na ovoj visoravni, paleći sveće na temeljima grada koji je svetu podario balkansku renesansu.

Izvori i bibliografija

• Peyfuss, Max Demeter: Die Druckerei von Moschopolis, 1731-1769, Böhlau Verlag, Wien-Köln, 1989.
• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Winnifrith, Tom: The Vlachs: The History of a Balkan People, Duckworth, London, 1987.
• Kahl, Thede: Moschopolis: Vom Glanz und Untergang einer Metropole, Vienna, 2001.
• Arhivski dokumenti Mitropolije Korčanske i zbirke natpisa iz Voskopoje.