Ko su Cincari? Vodič za prvo upoznavanje

1. Kratak odgovor na početku: Ko su zapravo Cincari?

Cincari — koji sami sebe na maternjem jeziku najčešće nazivaju Armãnj ili Rrãmãnj (u savremenoj slavistici i romanskoj filologiji prepoznati kao Aromuni) — jesu autohtoni balkanski narod romanskog porekla. Vekovima su nastanjivali planinske masive Pinda, Epira, Tesalije, današnje Severne Makedonije i Albanije, odakle su se, naročito tokom 18. i 19. veka, planski i u trgovačkim karavanima naseljavali u trgovačke i kulturne centre širom Balkanskog poluostrva i Srednje Evrope.

Njihova istorija nije istorija jedne nacionalne države sa strogim administrativnim granicama ili omeđene teritorije, već istorija kretanja, pismenosti, urbanizacije, trgovačkih mreža i čuvanja specifičnog romanskog jezika koji je preživeo vekove u neposrednom dodiru sa grčkim, slovenskim, turskim i albanskim govorima.

Za razliku od mnogih drugih zajednica koje su nestale u procesima asimilacije, Cincari su uspeli da stvore jedinstvenu kulturno-istorijsku simbiozu: zadržavajući unutrašnju vezanost za svoj arhaični jezik i običaje, postali su nosioci moderne građanske kulture i prosvetiteljstva među Srbima, Grcima, Rumunima, Makedoncima i Mađarima.

2. Ime naroda: Samonaziv, eksonimi i etimološke zablude

Jedno od prvih pitanja sa kojima se susreće svaki istraživač jeste složenost i raznolikost naziva pod kojima se ova zajednica beleži u istorijskim izvorima:

1. Armãnj (Aromuni): Izvorni narodni samonaziv koji potiče direktno od latinske reči Romanus (Rimljanin). Ovaj naziv izražava duboku istorijsku svest o kontinuitetu romanizovanog balkanskog stanovništva iz doba Rimskog carstva. U zapadnoj naučnoj literaturi preovlađuje oblik Aromanians ili Aromouniens; 2. Cincari: Eksonim (naziv koji su koristili drugi narodi, pre svega Srbi i drugi južni Sloveni). Lingvistička teorija upućuje na to da je naziv nastao po karakterističnom izgovoru latinskog broja pet (quinque > tsintsi) ili po učestalosti afrikate ts u njihovom govoru. Iako je u određenim provincijskim krugovima imao i kolokvijalne konotacije za štedljivog ili oštroumnog trgovca, u gradskim sredinama Srbije i Habzburške monarhije pojam „Cincarin” označavao je pripadnika uglednog građanskog, trgovačkog i zadužbinarskog staleža; 3. Vlasi: Širok istorijski, pravni i socijalni pojam koji su vizantijski, osmanski i zapadni izvori koristili za celokupno romansko i stočarsko stanovništvo Balkana. Važno je naglasiti: pojam „Vlah” u istoriji ne označava uvek istu etničku zajednicu u svim epohama, i ne sme se automatski izjednačavati sa savremenom vlaškom nacionalnom manjinom u istočnoj Srbiji, koja pripada dakorumunskom jezičkom arealu i ima sopstvenu tradiciju i istoriju; 4. Makedonohrišćani i Grko-Cincari: Termini korišćeni u habzburškim i ugarskim katastrima 18. veka, s obzirom na to da su Cincari bili pravoslavne veroispovesti i često koristili grčki jezik u liturgiji i poslovnoj korespondenciji.

3. Jezik: Tihi svedok trajanja i romanski arhaizmi

Aromunski jezik (limba armãneascã) pripada istočnoromanskoj podgrupi indoevropske jezičke porodice. Razvijao se vekovima paralelno sa proto-rumunskim, ali u potpunoj geografskoj i kulturnoj izolaciji južno od Dunava, pod snažnim uticajem grčkog, slovenskog i albanskog jezičkog supstrata, formirajući ono što lingvisti nazivaju Balkanskim jezičkim savezom (Balkan Sprachbund).

Glavne odlike jezika uključuju:

• Izuzetnu arhaičnost u leksici: očuvane su latinske reči koje su nestale u zapadnim romanskim jezicima;
• Postpozitivni član (član koji se dodaje na kraj reči, npr. om — čovek, omlu — taj čovek);
• Odsustvo infinitiva i zamena konstrukcijom sa veznikom (balkanska konstrukcija);
• Bogatu terminologiju vezanu za planinsko stočarstvo, preradu vune, karavanski transport, ali i međunarodnu trgovinu i kovanje plemenitih metala.

U prošlosti se prenosio pretežno usmenim putem u porodičnom krugu, dok su muškarci u javnom i poslovnom životu bili poliglote — govorili su grčki, srpski, turski, nemački ili italijanski jezik. Upravo je ta višejezičnost omogućila Cincarima da postanu nezamenjivi posrednici u trgovini između Orijenta i Srednje Evrope. Danas je aromunski jezik klasifikovan od strane UNESCO-a kao ugrožen, što svaki sačuvani zapis čini dragocenim spomenikom nematerijalne baštine.

4. Istorijski prelom: Moskopolje i talasi velikih seoba

Najveći kulturni i privredni uspon Cincari su doživeli u 18. veku, kada je grad Moskopolje (današnja Voskopoja u jugoistočnoj Albaniji) izrastao u jedan od najrazvijenijih i najbogatijih gradova evropske Turske. Sa Novom akademijom (Hellênikon Frontistêrion), štamparijom (drugom u celom carstvu nakon carigradske), 24 monumentalne bazilike i 14 esnafa, Moskopolje je bilo simbol balkanskog prosvetiteljstva.

Nakon serije razaranja i pljački između 1769. i 1788. godine pod pritiskom osmansko-albanskih feudalaca i Ali-paše Janjinskog, stanovništvo Moskopolja i okolnih planinskih centara (Gramosa, Samarine, Klisure) krenulo je u veliku seobu ka severu:

• Planinska utočišta: Osnovali su ili proširili Kruševo, Magarevo, Malovište, Trnovo i Nižepolje u Pelagoniji;
• Varoši Vardarske Makedonije: Naselili su Bitolj, Skoplje, Ohrid, Štip, Prilep i Veles;
• Srbija i Podunavlje: Beograd, Zemun, Pančevo, Novi Sad, Smederevo, Vršac, Šabac, Požarevac i Kragujevac;
• Centralna Evropa: Beč, Budim, Pešta, Trst, Lajpcig, Krakov i Odesa.

Gde god su se naselili, Cincari su doneli svoj kapital, zanatsko umeće, ljubav prema knjizi i strogi trgovački moral, postajući graditelji modernog građanskog društva.

5. Cincari u modernoj Srbiji: Zadužbinari, stvaraoci i državnici

Uloga Cincara u formiranju moderne srpske države i kulture 19. i 20. veka neprocenjiva je:

• Književnost i teatar: Jovan Sterija Popović, otac srpske drame; Branislav Nušić (Alkibijad Nuša), najveći srpski komediograf; Stevan Sremac (po majčinoj liniji); Kosta Trifković;
• Nauka i prosveta: Mihailo Petrović Alas (veliki matematičar i akademik); dr Vladan Đorđević (osnivač Crvenog krsta Srbije, predsednik vlade i hirurg); dr Lazar Paču (legendarni ministar finansija); braća Leko (istaknuti hemičari i arhitekte);
• Privreda i bankarstvo: Kapetan Miša Anastasijević (dunavski brodovlasnik i zadužbinar zdanja Velike škole — Kapetan-Mišinog zdanja); Nikola Kiki; porodice Kumanudi, Spirta, Bajić i Antula;
• Umetnost i film: Braća Janaći i Milton Manaki, rodonačelnici kinematografije na Balkanu; Nikola Graovac, proslavljeni slikar.

Cincari u Srbiji nisu živeli kao izolovana manjina, već su se svesno i patriotski integrisali u srpski nacionalni i kulturni korpus, ugrađujući sopstvenu baštinu u temelje nacionalnih institucija — od Srpske kraljevske akademije i Narodnog pozorišta do Narodne banke i Univerziteta u Beogradu.

6. Savremeni položaj i izazovi očuvanja identiteta

Danas potomci Cincara žive u gotovo svim balkanskim državama (Srbiji, Severnoj Makedoniji, Grčkoj, Albaniji, Rumuniji), kao i u širokoj dijaspori u Nemačkoj, Francuskoj, Sjedinjenim Američkim Državama i Australiji.

Dok je u Severnoj Makedoniji i Albaniji aromunska zajednica ustavno priznata kao nacionalna manjina sa pravom na školovanje i političko predstavljanje, u Srbiji i Grčkoj potomci Cincara deluju prevashodno kroz kulturna i naučna udruženja. U Beogradu od 1991. godine aktivno deluje Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina”, koje izdaje naučni bilten, organizuje kurseve jezika, predavanja i izložbe, nastojeći da sačuva dragocenu usmenu i materijalnu baštinu od zaborava.

Očuvanje ove baštine nije pitanje političke nostalgije, već dug prema precima koji su svojim radom, poštenjem i darovitošću trajno obeležili kulturnu istoriju Balkana.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Weigand, Gustav: Die Aromunen: Ethnographisch-philologisch-historische Untersuchungen, Leipzig, 1895.
• Savet Evrope: Preporuka 1333 o cincarskoj kulturi i jeziku, Strazbur, 1997.
• Kahl, Thede: Ethnizität und räumliche Verteilung der Aromanen in Südosteuropa, Münster, 1999.
• Zbornik radova: Cincari — mreža i sećanje, Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina”, Beograd, 2012.