Jedna reč, više glasova: Dijalekatska raskoš Cincara

1. Uvod: Jedinstvo u raznolikosti planinskih govora

Jedna od najfascinantnijih osobina aromunskog (cincarskog) jezika jeste njegova izuzetna dijalekatska raznolikost. Iako svi Cincari dele zajedničko istorijsko i jezičko jezgro, vekovi života u izolovanim planinskim enklavama Pinda, Gramosa, Epira, Tesalije i Pelagonije stvorili su čitavu lepezu lokalnih govora, melodija i fonetskih varijacija.

Kada bi se na velikim jesenjim vašarima u Elasoni, Bitolju ili Prilepu susreli kiridžija iz Samarine, zlatar iz Kruševa, krznar iz Klisure i stočar iz Faršera, oni su se savršeno razumeli, ali je svaki od njih nepogrešivo prepoznavao odakle njegov sagovornik dolazi po melodiji rečenice, izgovoru pojedinih glasova i specifičnom lokalnom rečniku.

Ova dijalekatska bogatstva predstavljaju pravo blago za romanske lingviste, jer u sebi čuvaju različite faze prelaza sa latinskog jezika na moderne balkanske govore.

2. Glavne dijalekatske grupe aromunskog jezika

U savremenoj dijalektologiji (prema klasifikacijama Gustava Vajganda, Teodora Kapidana i Taka Papahadžija), aromunski jezik se deli na dve osnovne dijalekatske grane, sa nekoliko specifičnih podgrupa:

1. Severna (nehvarska) grupa: - Obuhvata govore Pelagonije (Kruševo, Bitolj, Magarevo, Trnovo, Malovište) i Moskopolja; - Karakteriše se gubitkom završnih nazala i specifičnom redukcijom nenaglašenih vokala; - Pod jakim uticajem slovenskih govora u leksici zanatstva i gradskog života; 2. Južna (pindska) grupa: - Obuhvata govore planinskog masiva Pinda (Samarina, Mecovo, Avdela, Perivoli); - Smatra se najarhaičnijim oblikom jezika sa očuvanim starim diftonzima i punim vokalima; - Izrazito bogata pastoralnom terminologijom i starim latinskim korenima; 3. Gramostanska grupa (Gramosteani): - Govori poreklom sa masiva Gramos (danas rasuti u Pirinskoj i Vardarskoj Makedoniji i Dobrudži); - Prepoznatljiva po tvrđem izgovoru konsonanata i karakterističnom ritmu; 4. Faršerotska grupa (Fãrshãroți): - Specifična grana poreklom iz južne Albanije (oblast Frasher); - Glavna odlika: odsustvo protetičkog a- (dok drugi Aromuni kažu armãn, arãdãtsinã, Faršeroti govore rrãmãn, rãdãtsinã — uporedi latinsko radix).

3. Komparativna analiza: Kako jedna reč zvuči u različitim krajevima

Da bismo ilustrovali ove dijalekatske finese, pogledajmo kako nekoliko uobičajenih reči glasi u različitim krajevima:

4. Uticaji susednih jezika: Grčki, slovenski i turski slojevi

Balkanski kontekst ostavio je dubok trag na sve dijalekte:

• Grčki uticaj: Dominantan u terminologiji crkvenog života, prosvete, filozofije i pomorske trgovine (haristo — hvala, daskal — učitelj, politea — grad/građanstvo);
• Slovenski uticaj: Prisutan u terminologiji poljoprivrede, lova, kovačkog zanata i toponomastike (kositrã — kalaj, plug — plug, lopatã — lopata, baba — baka);
• Turski uticaj: Termini vezani za osmansku administraciju, sudstvo, orijentalne tkanine i kulinarske specijalitete (chiri — kirija, musafir — gost, sahat — sat, kafe — kafa).

Ovi slojevi nisu oslabili romanski karakter jezika, već su ga učinili živim spomenikom balkanske kulturne simbioze.

5. Izazovi standardizacije u modernom dobu

Pitanje standardizacije aromunskog jezika tema je žučnih rasprava među lingvistima i u udruženjima širom Evrope:

• Pitanje alfabeta: Da li koristiti latinično pismo sa dijakritičkim znacima (poput rumunskog ili međunarodnog aromunskog alfabeta usvojenog na simpozijumu u Bitolju 1997. godine) ili grčki alfabet (koji se istorijski koristio u Moskopolju i Epiru);
• Koji dijalekt uzeti za osnovu: Pindski kao najarhaičniji ili kruševsko-moskopoljski kao istorijski centar pismenosti.

Većina savremenih autora opredeljuje se za latinično pismo prilagođeno specifičnostima aromunske fonetike, uz puno uvažavanje i negovanje lokalnih dijalekatskih osobenosti kao bogatstva, a ne mane jezika.

6. Dijalekatski rečnik zanata i stočarstva

U zavisnosti od geografskog okruženja, razvijali su se specifični stručni vokabulari:

• Pindski stočarski rečnik: Obuhvata desetine termina za različite uzraste ovaca, vrste vune i planinske pašnjake (muntili, strunga, baci, cas, urdã);
• Pelagonijski gradski rečnik: Bogat terminima za finu obradu srebra, krojenje čoje i gradsku arhitekturu (filigran, terzilik, chilim, porta);
• Ohridski jezerski rečnik: Termini vezani za ribarstvo, mreže i obradu sedefa i bisera (peshcu, barca, perla).

Ove leksičke nijanse pokazuju koliko je jezik bio fleksibilan i kako se organski prilagođavao privrednoj delatnosti svake pojedine zajednice.

Izvori i bibliografija

• Weigand, Gustav: Die Aromunen: Ethnographisch-philologisch-historische Untersuchungen, Leipzig, 1895.
• Capidan, Theodor: Aromânii: Dialectul aromân, Academia Română, București, 1932.
• Papahagi, Tache: Dicționarul dialectului aromân, București, 1963.
• Kahl, Thede: Aromanian Dialects and Contact Linguistics, Münster, 2004.
• Zbornik radova: Standardizacija aromunskog jezika, Međunarodni simpozijum u Bitolju, 1997.