Gde početi istraživanje cincarskog nasleđa na Balkanu

1. Uvod: Zašto je istraživanje cincarskih korena jedinstven izazov?

Istraživanje porodičnog porekla i genealogije uvek predstavlja uzbudljiv detektivski poduhvat, ali kada je reč o cincarskom (aromunskom) nasleđu, istraživač se susreće sa specifičnim izazovima kakvih nema kod drugih naroda.

Cincari vekovima nisu imali sopstvenu nacionalnu državu sa centralizovanim državnim arhivima. Bili su izrazito mobilan narod: trgovački karavani i seobe vodili su pojedine ogranke iste porodice iz planinskih vrleti Pinda i Gramosa ka Bitolju, Beogradu, Beču, Trstu, Pešti ili Bukureštu. Pored toga, promena i prilagođavanje prezimena u novim sredinama — dodavanjem slovenskih sufiksa -ić ili grčkih -is — često stvara prividni prekid u dokumentarnom tragu.

Ipak, uprkos ovim teškoćama, istraživanje cincarskog porekla može biti izuzetno uspešno ako se primeni jasna, strpljiva i naučno utemeljena metodologija. Ovaj vodič donosi strukturirani plan u pet faza koji vas vodi od kućnog ormara do međunarodnih arhiva.

2. Faza I: Kućni arhiv i razgovor sa najstarijim članovima porodice

Svako ozbiljno istraživanje počinje na sopstvenom pragu. Pre nego što se uputite u arhive i biblioteke, neophodno je prikupiti i digitalizovati sve što već postoji unutar porodičnog kruga:

1. Stare fotografije i poleđine: Pregledajte porodične albume. Obratite posebnu pažnju na poleđine fotografija (tzv. revers). Tamo se često nalaze žigovi fotografskih ateljea: - Atelje braće Manaki u Bitolju ili Janjini; - Atelje Anastasa Jovanovića ili Milana Jovanovića u Beogradu; - Bečki i tršćanski ateljei sa zlatotiskom. Posvete i beleške pisane mastiljavom olovkom mogu otkriti zaboravljena imena rođaka, godine venčanja i stepene srodstva; 2. Lična i pravna dokumenta: Potražite stare krštenice, venčane listove, svedočanstva Trgovačke akademije, pasoše Kneževine Srbije ili Austrougarske monarhije, vojne knjižice i tapije na imanja; 3. Predmeti materijalne kulture: Srebrne pafte (pojasne kopče), džepni satovi sa ugraviranim monogramima, bakarni ibrici, mlinovi za kafu, molitvenici ili ikone na drvetu često nose inicijale vlasnika i godinu kovanja, što pruža dragocene hronološke putokaze; 4. Strukturirani razgovori sa starijima: Snimite razgovore sa bakama, dekama i rođacima. Ne pitajte opšta pitanja („Reci mi nešto o nama”), već postavljajte konkretna pitanja: - „Da li se u kući govorio neki poseban jezik koji deca nisu smela da razumeju?” - „Koja je bila naša prva krsna slava ili zavetina pre nego što smo počeli da slavimo današnjeg sveca?” - „Odakle je došao pradeda i kroz koje gradove je putovao?”

3. Faza II: Crkvene matične knjige i protokoli pravoslavnih opština

Budući da je građansko matičarstvo na Balkanu uvedeno relativno kasno (u Srbiji tek posle Prvog svetskog rata, a u Osmanskom carstvu krajem 19. veka), crkvene matične knjige predstavljaju osnovni i najpouzdaniji izvor podataka:

• Matične knjige rođenih/krštenih (MKR): Beleže tačan datum rođenja, ime deteta, imena roditelja sa njihovim poreklom i zanimanjem, kao i ime kuma. Kod Cincara kumstvo je bilo svetinja i prenosilo se sa kolena na koleno vekovima. Poznavanje porodičnog kuma često omogućava rasvetljavanje zaboravljenog porodičnog ogranka;
• Matične knjige venčanih (MKV): Otkrivaju devojačko prezime neveste, poreklo oba supružnika i imena svedoka;
• Matične knjige umrlih (MKU): Često beleže tačno mesto rođenja pokojnika, što je ključni podatak za povezivanje sa zavičajnim mestom na jugu;
• Fondovi Srpske pravoslavne crkvene opštine u Beču, Trstu i Budimu: Ovi arhivi (npr. fond hrama Svete Trojice u Beču ili Svetog Spiridona u Trstu) sadrže besprekorno vođene protokole na grčkom, crkvenoslovenskom i nemačkom jeziku, sa preciznim podacima o trgovcima iz Moskopolja, Siatiste, Klisure i Kruševa.

4. Faza III: Državni, gradski i esnafski arhivi

Kada identifikujete pretke u 19. veku, sledeći korak je ulazak u institucionalne arhive:

1. Istorijski arhiv Beograda (IAB): - Fond Uprave grada Beograda (Kartonoteka žitelja): Sadrži prijavnice boravka, podatke o rođenju, zanimanju i kretanju porodica od sredine 19. veka; - Fondovi beogradskih esnafa: Protokoli terzijskog, kujundžijskog, voskarskog i mehadžijskog esnafa; - Testamenti i ostavinski spisi: Cincarski trgovci su ostavljali detaljne testamente u kojima su precizno navodili rodbinu u zavičaju i raspodelu imovine; 2. Državni arhiv Srbije (DAS): - Poreske knjige (harački i poreski tefteri) Kneževine Srbije iz perioda kneza Miloša (od 1830. godine nadalje), u kojima su poimenično popisani svi poreski obveznici sa naznakom zanimanja i poreskog razreda; 3. Istorijski arhiv u Pančevu i Zrenjaninu: Izuzetno bogati fondovi Magistrata slobodnih vojnih komuniteta, sa popisima stanovnika, cehovskim privilegijama i trgovačkim sporovima; 4. Državni arhiv Severne Makedonije (odeljenja u Bitolju i Skoplju): Sadrži turske sudske registre (sidžile), dokumente crkveno-školskih opština i bogatu građu o pelisterskim naseljima.

5. Faza IV: Zavičajna geografija i toponomastika

Jedan od najuzbudljivijih trenutaka jeste povezivanje porodičnog stabla sa konkretnim geografskim lokalitetom:

• Ako podaci upućuju na Moskopolje, istražujte dokumente o velikim seobama 1769–1788;
• Ako upućuju na Kruševo, Magarevo ili Malovište, fokusirajte se na trgovačke rute koje su povezivale Pelagoniju sa Dunavom;
• Ako upućuju na Samarinu, Mecovo ili Avdelu, istražujte kiridžijske karavane i pindske stočarske katune;
• Proučite lokalna groblja: kameni nadgrobni spomenici na Topčiderskom ili Novom groblju u Beogradu, groblju u Zemunu, Pančevu ili Bitolju često sadrže klesane natpise sa tačnim navođenjem rodnog mesta u Grčkoj, Makedoniji ili Albaniji.

6. Faza V: Genetička genealogija (DNK testiranje)

U 21. veku genealogija je dobila moćnog saveznika u savremenoj genetici:

• Y-DNK testiranje (po muškoj liniji): Omogućava otkrivanje direktne očinske haplogrupe (najčešće J2b, R1b, I2a ili E-V13 kod balkanskih populacija) i povezivanje sa rođacima koji dele zajedničkog pretka pre nekoliko stotina ili hiljada godina;
• Autosomno DNK testiranje: Pomaže u pronalaženju rođaka u četvrtom, petom i šestom kolenu širom sveta, što je od neprocenjivog značaja za pronalaženje potomaka onih ogranaka porodice koji su emigrirali u prekookeanske zemlje.

Udruženja poput Srpsko-cincarskog društva „Lunjina” u Beogradu poseduju bogate interne biblioteke, zbirke rodoslova i baze podataka koje članovima stoje na raspolaganju za konsultacije i razmenu iskustava.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Samardžić, Radovan: Vodič kroz arhive Beograda i Srbije, SANU, Beograd, 1985.
• Kahl, Thede: Aromanian Lineages and Oral History, Vienna, 2004.
• Zbornici Srpskog rodoslovnog društva i Društva „Lunjina”, 1995–2023.
• Arhivske publikacije Istorijskog arhiva Beograda i Državnog arhiva Srbije.