Cincarski tragovi u Beogradu: vodič kroz proverene izvore

1. Uvod: Dorćol i rađanje beogradskog građanstva

Istorija modernog Beograda nezamisliva je bez uloge cincarskog trgovačkog i zadužbinarskog staleža. Od sredine 18. veka, a naročito nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka, cincarske porodice sa juga naseljavaju se u Beogradu, birajući prevashodno trgovački kvart Dorćol (od turskog dört yol — četiri puta, raskršće), zonu oko Saborne crkve, Varoš-kapije i današnje Knez Mihailove ulice.

U vreme kada je Beograd prelazio iz zapuštene osmanske palanke u modernu evropsku prestonicu, Cincari su u grad doneli kapital u zlatu, visoku poslovnu etiku, razvijeno poznavanje stranih jezika, naviku nošenja evropskog odela i potrebu za institucionalnim uređenjem društva. Oni nisu bili samo pasivni stanovnici, već direktni utemeljivači srpskog bankarstva, apotekarstva, teatra, urbanizma i visokoškolskog obrazovanja.

2. Dorćolski dućani, hanovi i trgovačke magaze

U prvoj polovini 19. veka trgovački život prestonice bio je koncentrisan na Dorćolu:

• U ulicama Dubrovačkoj (danas Ulica kralja Petra), Jevrejskoj, Cara Dušana i Uzun Mirkovoj, cincarske porodice držale su stotine dućana: manufakturne radnje, kolonijalne magazine, voskarnice, saračke i kujundžijske radnje;
• Držali su čuvene beogradske hanove i mehane u kojima su odsedali karavani iz Soluna, Dubrovnika i Pešte;
• Cincarski trgovci su finansirali otkup pšenice, kože, svinja i suve šljive iz Šumadije i Mačve, organizujući rečni transport lađama preko Save i Dunava ka Beču i Pešti;
• Uveli su u poslovanje beogradske čaršije menice, akreditive i strogu knjigovodstvenu disciplinu, stvarajući temelj na kome će kasnije nastati Prva srpska banka i Beogradska berza.

3. Zadužbine koje su izgradile prestonicu

Nijedna zajednica u istoriji Beograda nije ostavila tako grandiozne zadužbine srazmerno broju svojih pripadnika kao beogradski Cincari:

• Kapetan-Mišino zdanje (1863): Monumentalna palata na Studentskom trgu, dar slavnog dunavskog magnata i brodovlasnika Miše Anastasijevića „svome otečestvu”. Zdanje koje spaja elemente romantizma, gotike i renesanse projektovao je Jan Nevola, a u njemu su bile smeštene Velika škola (preteča Univerziteta u Beogradu), Narodna biblioteka, Narodni muzej i Ministarstvo prosvete;
• Palata Kiki (Knez Mihailova i Kralja Petra): Podignuta iz fonda zadužbine veletrgovca Nikole Kikija, koji je celokupan imetak ostavio Beogradskoj trgovačkoj omladini za obrazovanje siromašnih đaka i izgradnju bolnice;
• Zdanja porodice Kumanudi: Palate koje su krasile Knez Mihailovu ulicu i Terazije;
• Apoteke i laboratorije porodice Leko: Pioniri moderne srpske hemije i farmacije, koji su podigli prve analitičke laboratorije u Srbiji;
• Zadužbine braće Bajić, Korać i Antula: Zgrade koje i danas krase uži centar prestonice.

4. Politički i javni život: Kumanudi, Paču i ministri

Cincari su odigrali presudnu ulogu u vođenju i stabilizaciji srpske države:

• Živko Kumanudi (1829–1866): Gradonačelnik Beograda, predsednik beogradske opštine i upravnik Narodnog pozorišta;
• Dr Lazar Paču (1855–1915): Legendarni ministar finansija Kraljevine Srbije. Kao lekar i genijalni finansijski stručnjak cincarskog porekla, Paču je uveo zlatnu podlogu za srpski dinar, stavio državnu kasu pod gvozdenu disciplinu, odbio da izda novac čak i kralju Petru I bez zakonskog osnova i omogućio Srbiji da finansijski izdrži Carinski rat sa Austro-Ugarskom i Balkanske ratove;
• Dr Vladan Đorđević (1844–1930): Predsednik vlade, ministar inostranih dela, osnivač Srpskog lekarskog društva i Crvenog krsta Srbije, plodan književnik i akademik;
• Mihailo Petrović Alas (1868–1943): Veliki matematičar, akademik, ribolovac i svetski putnik, cincarskog porekla po majčinoj liniji (od ugledne porodice beogradskih trgovaca i sveštenika).

5. Književnost i smeh: Branislav Nušić

Najveći spomenik beogradskom i srpskom duhu podigao je Alkibijad Nuša, poznat čitavom svetu pod književnim imenom Branislav Nušić (1864–1938):

• Rođen u cincarskoj porodici Đorđa Nuše na beogradskom Dorćolu (u kući koja se nalazila preko puta današnje Narodne banke u Ulici kralja Petra);
• Nušić je kroz svoje besmrtne komedije (Gospođa ministarka, Sumnjivo lice, Narodni poslanik, Ožalošćena porodica) oslikao mentalitet, ambicije i slabosti srpskog građanskog društva u nastajanju;
• Kao diplomata, upravnik pozorišta i akademik, Nušić je celog života gajio duboku vezu sa Beogradom, unoseći u srpsku kulturu neuništivi smeh i balkansku toplinu.

6. Gde pronaći tragove danas?

Za svakog ko želi da istraži cincarske tragove u Beogradu, postoji jasna topografija:

• Novo groblje u Beogradu: Kroz aleje Novog groblja mogu se videti monumentalne porodične grobnice sa mermernim skulpturama i natpisima koji beleže prezimena Kumanudi, Kiki, Paču, Leko, Anastasijević, Spirta i Nušić;
• Zgrada Realke (danas Pedagoški muzej) u Uzun Mirkovoj ulici;
• Kapetan-Mišino zdanje na Studentskom trgu;
• Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina”: Smešteno u centru Beograda, čuva biblioteku, arhivsku građu, organizuje predavanja i izdaje publikacije posvećene očuvanju ovog dragocenog nasleđa.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima: Prilozi pitanju postanka našeg građanskog društva, Beograd, 1937.
• Milićević, Milan Đ.: Pomenik znamenitih ljudi u srpskoga naroda novijega doba, Beograd, 1888.
• Leko, Marko: Arhiv porodice Leko: Tri veka naučne i građanske tradicije, Beograd, 2002.
• Nušić, Branislav: Autobiografija, SKZ, Beograd, 1924.
• Istorijski arhiv Beograda: Kartonoteka žitelja i zbirka zadužbinskih dosijea 1850–1940.