Cincari, Aromani, Aromuni, Vlasi: kako razumeti nazive u kontekstu

1. Uvod u terminološki lavirint Balkana

Malo je tema u balkanskoj etnologiji, lingvistici i istoriografiji koje su izazvale toliko nesporazuma, ideoloških svojatanja i terminološke pometnje kao što je pitanje imena naroda koji na srpskom jeziku nazivamo Cincarima.

Kada otvorite istorijske dokumente iz 18. ili 19. veka, naići ćete na najrazličitije nazive: Aromuni, Aromani, Vlasi, Kucovlasi, Grko-Vlasi, Karaguni, Cincari, Rrãmãnj, Makedonohrišćani. Savremenom čitaocu ovaj skup pojmova deluje haotično i zbunjujuće. Međutim, svaki od ovih naziva ima svoju preciznu istorijsku pozadinu, lingvistički kontekst i društvenu funkciju. Razumevanje ovih razlika ključ je za pravilno sagledavanje složenog identiteta ove zajednice.

2. Endonimi (Samonazivi): Armãnj i Rrãmãnj

Na sopstvenom maternjem jeziku, pripadnici ovog naroda vekovima su koristili isključivo jedan osnovni etnonim:

• Armãn (množina: Armãnj) ili sa karakterističnim proteznim i nazalnim glasovima Rrãmãn (Rrãmãnj);
• Ženski rod glasi Armãnã (množina: Armãni);
• Jezik se na maternjem govoru naziva armãneashti ili limba armãneascã.

Etimološko poreklo ovog samonaziva potpuno je prozirno: potiče direktno od latinskog prideva i imenice Romanus (Rimljanin). Kroz vekove razvoja vulgarnog latinskog jezika na Balkanu, došlo je do fonetskog procesa dodavanja početnog protetičkog vokala a- (slično kao što je latinsko ramus dalo aromunsko arãmã, grana).

Ovaj endonim nosi duboko istorijsko značenje: on svedoči o neprekinutoj svesti balkanskih paleo-romanskih populacija o svom rimskom građanskom statusu i pripadnosti carstvu koje je vekovima dominiralo Balkanom. U naučnoj literaturi 19. i 20. veka od ovog endonima skovan je međunarodni termin Aromuni (Aromanians, Aromouniens), koji danas prihvata većina lingvista širom sveta kao neutralan i naučno najtačniji naziv.

3. Eksonim „Cincari”: Nastanak, geografija i sociološko značenje

Za razliku od samonaziva Armãn, naziv Cincari jeste eksonim — termin koji su skovali susedni narodi, pre svega Srbi i drugi južni Sloveni, a koji se kasnije proširio i u nemačke i mađarske izvore Habzburške monarhije.

O nastanku ovog naziva postoje dve glavne teorije: 1. Lingvistička teorija (najprihvaćenija): Naziv potiče od načina na koji Aromuni izgovaraju latinski broj pet (quinque). Dok se na klasičnom latinskom izgovara kvinkve, a na italijanskom činkve (cinque), na aromunskom se izgovara tsintsi (ținți). Susedni slovenski narodi primetili su ovu specifičnu afrikatu ts (c) i skovali naziv Cin-cari (oni koji govore „cinci”); 2. Karakterna i socijalna teorija: U 19. veku, pod uticajem stereotipa u varoškoj književnosti, termin je ponekad korišćen u značenju oštroumnog, štedljivog ili tvrdoglavog trgovca (čemu je doprineo i lik Kir Janje u drami Jovana Sterije Popovića).

Međutim, u istorijskoj stvarnosti Kneževine Srbije i Habzburške monarhije, naziv Cincarin nosio je izrazit socijalni prestiž. Biti Cincarin u Beogradu, Zemunu ili Pančevu značilo je pripadati trgovačkoj aristokratiji, elitnom sloju koji je finansirao crkve, škole, donosio evropske manire i posedovao nekretnine u glavnim ulicama. Mnoge porodice su s ponosom prihvatale ovaj naziv kao simbol časti i preduzetničkog uspeha.

4. Sveobuhvatni i sporni pojam „Vlasi”

Pojam Vlah predstavlja najveći izvor zabune u istorijskim izvorima:

• Sam termin Vlah germanskog je porekla (od starogermanskog Walhaz, što je značilo „stranac, Rimljanin, Kelt”). Sloveni su tokom seobe u 6. i 7. veku preuzeli ovaj termin i koristili ga za sve romanofone starosedeoce koje su zatekli na Balkanu;
• Vizantijski pisci (poput Ane Komnine i Kekavmena) koristili su oblik Vlahi (Βλάχοι) za aromunske stočare i ratnike na Pindu i u Tesaliji (koju su čak nazivali Velika Vlahija — Megale Blachia);
• U srednjovekovnoj Srbiji i Bosni, naziv Vlah dobio je prvenstveno socijalno-pravni status: označavao je stočarski stalež koji je imao posebne poreske obaveze (tzv. vlaško pravo), bez obzira na etničko poreklo;
• U Osmanskom carstvu termin je takođe označavao specifičan poreski status hrišćanskih graničara i stočara.

Ključno savremeno razgraničenje: Danas se pojam „Vlasi” u Republici Srbiji zvanično odnosi na priznatu nacionalnu manjinu u istočnoj Srbiji (Timočka Krajina, Homolje, Braničevo). Ti Vlasi govore govorima dakorumunskog tipa i imaju sopstvenu istorijsku fizionomiju. Cincari (Aromuni) nisu identični sa Vlasima istočne Srbije, iako dele daleko romansko lingvističko poreklo.

5. Kucovlasi, Karaguni i podrugljivi nazivi

U grčkoj i balkanskoj literaturi javljaju se i specifični regionalni nazivi:

• Kucovlasi (Κουτσόβλαχοι): Nastao u grčkom jeziku dodavanjem prefiksa kutso- (hrom, nepotpun). Grčki autori su ovim nazivom želeli da označe stanovništvo koje govori „pokvarenim” ili „hromim” romanskim jezikom, ili da ih razlikuju od Vlaha u Vlaškoj (severno od Dunava);
• Karaguni (Crnogunjci): Naziv po teškim crnim gunjevima i kabanicama koje su nosili cincarski stočari u Epiru i Tesaliji;
• Farsheroti (Fãrshãroți): Naziv za posebnu granu Aromuna poreklom iz oblasti Frasher u južnoj Albaniji, poznatu po arhaičnoj nošnji, nomadskom načinu života i specifičnom dijalektu bez protetskog a-.

6. Dinamika identiteta: Između privrženosti jeziku i državnog patriotizma

Pitanje kako su se sami Cincari izjašnjavali u različitim epohama ima fascinantan odgovor:

• U krugu porodice i zajednice: Bili su ponosni Armãnj, vezani za maternji jezik, rodbinske krugove i planinske zavičaje na Pindu i u Pelagoniji;
• U pravoslavnoj crkvi: Bili su verni članovi Vaseljenske ili Pećke/Karlovačke patrijaršije. U 18. veku vera i klasna pripadnost bile su važnije od etničke pripadnosti u modernom smislu;
• U društvenom i političkom životu: U Srbiji su bili najodaniji srpski patrioti, ministri i zadužbinari; u Grčkoj vodeći pobornici helenskog preporoda (Evergeti); u Rumuniji prepoznati kao južna grana romanskog stabla.

Ovaj višeslojni identitet nije bio znak podvojenosti ili oportunizma, već svedočanstvo o visokoj kulturnoj prilagodljivosti naroda koji je kroz dva milenijuma uspeo da spoji lokalnu tradiciju sa najširim evropskim horizontima.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Capidan, Theodor: Aromânii: Dialectul aromân, Academia Română, București, 1932.
• Kahl, Thede: Ethnizität und räumliche Verteilung der Aromanen in Südosteuropa, Münster, 1999.
• Weigand, Gustav: Die Aromunen, Leipzig, 1895.
• Bilten „Lunjina”, brojevi 1–35, Srpsko-cincarsko društvo „Lunjina”, Beograd, 1992–2024.