Bitolj u dokumentima i sećanjima porodica

1. Uvod: Konzulska prestonica i kapija juga

U 19. veku, pod osmanskom upravom, Bitolj (turski Manastir, aromunski Bitolia, Monastir) bio je jedan od najvažnijih vojnih, administrativnih i diplomatskih centara evropske Turske. Kao sedište Bitoljskog vilajeta, grad je bio dom konzulata Velike Britanije, Francuske, Rusije, Austrougarske, Kraljevine Srbije, Grčke, Italije i Rumunije, zbog čega je s ponosom nosio epitet „Grad konzula”.

U tom dinamičnom, kosmopolitskom ambijentu cincarska zajednica činila je ekonomsku i kulturnu kičmu varoši. Nastanjeni u elitnim kvartovima i staroj čaršiji, Cincari su povezivali orijentalni Bitolj sa finansijskim centrima u Trstu, Beču, Parizu i Beogradu, unoseći u patrijarhalnu sredinu evropsku modu, klasičnu muziku i visoko obrazovanje.

2. Sirok sokak i građanski život

Srce društvenog života Bitolja bila je i ostala čuvena ulica Širok sokak (Korzo):

• Duž Širok sokaka cincarski veletrgovci i bankari podigli su raskošne neoklasične i secesijske palate od tesanog kamena, sa balkonima od kovanog gvožđa i ukrasnim gipsanim reljefima na fasadama;
• U prizemljima ovih palata nalazili su se elitni saloni, bečke poslastičarnice, apoteke i modni ateljei u kojima se nudila garderoba direktno iz Pariza i Beča;
• Šetnja Širok sokakom u popodnevnim satima bila je strogi društveni ritual: ugledni trgovci u redengotima sa cilindrima i džepnim satovima na zlatnim lancima raspravljali su o cenama žita, duvana i berzanskim izveštajima, dok su dame u krinolinama pokazivale najnovije evropske šešire i suncobrane od čipke.

3. Braća Manaki: Kamere koje su zabeležile nestanak jednog carstva

Neraskidivi deo istorije Bitolja jesu braća Janaći i Milton Manaki, aromunski umetnici i pioniri filma:

• Doselivši se iz rodne Avdele na Pindu preko Janjine u Bitolj 1905. godine, braća su na Širok sokaku otvorila svoj čuveni „Atelje za umetničku fotografiju”;
• Iste godine iz Londona su doneli legendarnu filmsku kameru Bioscope 300, postavši prvi filmski snimatelji na Balkanu;
• U svom ateljeu braća Manaki fotografisala su sve slojeve društva: osmanske paše i turske oficire (među kojima i mladoturske vođe Enver-pašu i Niyazi-bega), strane konzule, pravoslavne vladike, ali i obične zanatlije, seljake i borce;
• Njihova filmska kamera zabeležila je posetu turskog sultana Mehmeda V Rešada Bitolju 1911. godine, Balkanske ratove, dolazak srpske vojske 1912. i strahovita razaranja Solunskog fronta u Prvom svetskom ratu. Njihova arhiva danas predstavlja neprocenjivu svetsku kulturnu baštinu pod zaštitom UNESCO-a.

4. Potpelisterska sela: Odnos grada i zaleđa

Privredna i demografska moć cincarskog Bitolja bila je direktno vezana za njegova planinska potpelisterska zaleđa: Magarevo, Trnovo, Malovište i Nižepolje:

• Mnoge ugledne bitoljske trgovačke porodice poticale su iz ovih sela, gde su imale prostrane letnjikovce u borovim šumama u kojima su provodile vrele letnje mesece;
• Iz ovih sela u grad su svakodnevno stizali sirari, mesari, voskari, terzije i kujundžije, hraneći gradsku čaršiju;
• Postojala je snažna solidarnost: uspešni bitoljski trgovci izdašno su finansirali škole i crkve u zavičajnim selima, stipendirali seosku decu i obezbeđivali im radna mesta u svojim kompanijama.

5. Crkveno-školske borbe i prosvetni preporod

Druga polovina 19. veka u Bitolju bila je obeležena složenim kulturnim i nacionalnim previranjima:

• Cincarska elita bila je podeljena između privrženosti grčkoj kulturi i prosveti (pod okriljem Vaseljenske patrijaršije) i rastućeg pokreta za nacionalnu emancipaciju pod okriljem Rumunske gimnazije u Bitolju;
• U gradu su delovale prestižne škole: Grčka gimnazija, Rumunska muška i ženska gimnazija, Srpska gimnazija i francuska škola lazarista;
• Mnogi mladi Cincari školovani u ovim zavodima postali su poliglote i vrhunski intelektualci koji su kasnije gradili institucije širom Balkana.

6. Sudbina u 20. veku i sećanje

Balkanski ratovi i Prvi svetski rat naneli su Bitolju teške rane. Grad se našao na samoj liniji Solunskog fronta, pretrpevši dvogodišnje artiljerijsko razaranje. Nakon 1918. godine, uspostavljanjem novih državnih granica, prekinute su vekovne trgovačke veze Bitolja sa Solunom.

Mnoge cincarske porodice preselile su se u Beograd, Skoplje, Solun ili Bukurešt. Ipak, trag koji su ostavili u Bitolju ostao je neizbrisiv: od secesijskih fasada Širok sokaka do crkve Svetog Dimitrija i groblja na kome počivaju generacije veletrgovaca, Bitolj i danas čuva duh epohe u kojoj je bio istinska prestonica balkanskog građanskog staleža.

7. Konzularni izveštaji i trgovačko pravo u Bitolju

U francuskim, austrijskim i britanskim konzularnim izveštajima iz 19. veka Bitolj se opisuje kao grad u kome je cincarska poslovna elita postavila standarde trgovačkog prava:

• U zgradi Trgovačkog suda (Ticaret mahkemesi) u Bitolju, cincarski arbitri su redovno pozivani da rešavaju sporove između stranih kompanija i lokalnih vlasti, jer su uživali nepodeljen ugled nepodmitljivih sudija;
• U njihovim trgovačkim knjigama zabeležene su hiljade transakcija u francuskim zlatnim francima, turskim medžidijama i austrijskim forintama;
• Diplomate su u svojim dnevnicima beležile da se u salonima cincarskih magnata u Bitolju govorio besprekoran francuski i italijanski jezik, a raspravljalo o svetskoj politici i literaturi sa istim žarom kao u Parizu ili Beču.

Izvori i bibliografija

• Popović, Dušan J.: O Cincarima, Beograd, 1937.
• Koukoudis, Asterios: The Vlachs: Metropolis and Diaspora, Zitros, Thessaloniki, 2003.
• Hristov, Aleksandar: Bitola vo XIX i početokot na XX vek, Bitola, 1984.
• Kinoteka na Severna Makedonija: Fond braće Manaki: Fotografije i filmovi 1898–1954, Skoplje.
• Istorijski arhiv Bitolj: Protokoli Bitoljskog vilajeta i trgovačkih sudova 1860–1912.